Stargard Szczeciński – miejskie mury obronne

Historia

   Od X wieku na miejscy późniejszego miasta znajdował się tu gród Pomorzan, wymieniany w dokumentach w 1140 i 1186 roku, a obok niego osada targowo – rzemieślnicza, usytuowana przy brodzie na rzece Ina, gdzie krzyżowały się ważne szlaki handlowe z Kamienia i Wolina do Wielkopolski, a ze Szczecina na wschód. W XIII wieku miasto należało do księstwa zachodniopomorskiego, od 1295 wołogoskiego, a od 1368 do słupskiego. Dzięki niezwykle korzystnemu położeniu geograficznemu i dochodom z handlu szybko się rozwijało, mimo sporów z Goleniowem o prawo do swobodnej żeglugi.
   Budowę murów obronnych Stargardu rozpoczęto po otrzymaniu przez miasto praw miejskich w 1243 roku. Rozpoczęła się powolna wymiana obwarowań drewniano – ziemnych na murowane, której pierwszy etap zakończył się około 1298 roku. Od początku XV wieku do połowy XVI ze względu na zagrożenie ze strony Brandenburgii oraz wprowadzenie broni palnej stare mury wymagały modernizacji. Podwyższono je wówczas nadbudowaniem z cegły, a niektóre odcinki całkowicie przebudowano. W ciągu obwarowań wzniesiono liczne baszty, a bramy miejskie rozbudowano o przedbramia. W efekcie w XVI wieku Stargard należał do najlepiej obwarowanych miast w Księstwie Pomorskim.
   Okres pomyślności przerwały działania wojny trzydziestoletniej, gdy w 1635 roku Stargard, broniony przez szwedzką załogę, został zdobyty szturmem, spalony, a ludność wymordowana (stąd nazwa baszty Morze Czerwone). W XVIII wieku mury straciły wartość obronną co doprowadziło do rozebrania ponad połowy pierścienia obwałowań.

Architektura

   Długość pierścienia obwarowań Stargardu Szczecińskiego wynosiła 2260 metrów. Wzmocniony on był 45 basztami wykuszowymi oraz dziewięcioma basztami zamkniętymi o różnych formach. Wśród nich były baszty cylindryczne oparte na kwadratowej podstawie np. Baszta Tkaczy, Baszta Białogłówka, Baszta Morze Czerwone oraz baszty w całości cylindryczne np. Baszta Jeńców.
   Do miasta prowadziły cztery bramy: od zachodu Brama Pyrzycka, od północy Brama Młyńska zwana także Portową lub Wodną, od wschodu Brama Wałowa i od północnego zachodu Brama Świętojańska zwana także Szczecińską. Bramy lądowe wzmocnione zostały w XV wieku przedbramiami, wyjątkiem była Brama Portowa strzegąca koryta Kanału Młyńskiego. Posiada ona dwie ośmioboczne wieże o wysokości 28 metrów, które wystają ponad dach. Ponad przejazdem nad korytem rzeki od zewnątrz znajdują się dwa małe okienka strażnicze, zaś od strony miasta trzy. Szerokość przepływu wynosi około 6 metrów. Wieże posiadają otwory strzelnicze i krenelaże z ceglanymi hełmami w kształcie ostrosłupów.
   W południowej części Starego Miasta około 1500 roku stanął budynek arsenału. Jest to gotycka budowla o wymiarach 12,3 × 16,5 metra której ściany zostały udekorowane układanymi z cegły zendrówki rombami. Pierwotnie wewnętrzne przypory podtrzymywały drewniane stropy, po pożarze z 1635 roku wprowadzono dwa ośmioboczne filary podtrzymujące sklepienia krzyżowo – żebrowe, wokół ścian utworzono drewnianą galerię. W przyziemiu znajdował się magazyn i zbrojownia, a pierwsze piętro służyło jako warsztat naprawy i produkcji sprzętu wojskowego. Na zewnątrz muru dostępu do miasta uniemożliwiały głębokie fosy, wały oraz rzeka Ina.

Stan obecny

   Zachowana do dziś długość obwarowań wynosi ponad kilometr. Z dawnego systemu fortyfikacji miejskich zachowało się wiele fragmentów, które dziś stanowią ważną atrakcję turystyczną miasta. Są to: Brama Pyrzycka, Brama Wałowa, unikatowa w skali kraju wodna Brama Młyńska, Baszta Morze Czerwone, Baszta Tkaczy i Baszta Białogłówka. Najlepiej zachowanym fragmentem muru jest odcinek przy Bramie Pyrzyckiej. Stargardzki Arsenał stanowi wyjątek na Pomorzu, ponieważ w żadnym z miast nie zachowała się średniowieczna budowla o podobnym przeznaczeniu.

pokaż Bramę Portową na mapie

pokaż Bramę Pyrzycką na mapie

pokaż arsenał na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch.J, Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012

Strona internetowa wikipedia.org, Mury obronne w Stargardzie.