Stargard Szczeciński – miejskie mury obronne

Historia

   Od X wieku na miejscy późniejszego miasta znajdował się gród Pomorzan, wymieniany w dokumentach w 1140 i 1186 roku, a obok niego osada targowo – rzemieślnicza, usytuowana przy brodzie na rzece Ina, gdzie krzyżowały się ważne szlaki handlowe z Kamienia i Wolina do Wielkopolski, a ze Szczecina na wschód. W XIII wieku miasto należało do księstwa zachodniopomorskiego, od 1295 wołogoskiego, a od 1368 do słupskiego. Dzięki niezwykle korzystnemu położeniu geograficznemu i dochodom z handlu szybko się rozwijało, mimo sporów z Goleniowem o prawo do swobodnej żeglugi. Położenie przy granicy księstwa wołogoskiego z pewnością wpłynęło też na chęć silnego ufortyfikowania miasta.
   Budowę drewnianych obwarowań w Stargardzie rozpoczęto po otrzymaniu przez miasto praw miejskich w 1243 roku. W drugiej połowie XIII wieku rozpoczęła się powolna wymiana obwarowań drewniano – ziemnych na murowane, której pierwszy etap zakończył się około 1298 roku, kiedy to po raz drugi wspomniano stargardzkie miejskie mury obronne w źródłach pisanych (pierwsza wzmianka miała miejsce trzy lata wcześniej). Data ta wiązała się ze sporem toczonym pomiędzy miastem, a konwentem augustianów, w związku z włączeniem zabudowań klasztornych w obręb murów miejskich, a powodem konfliktu była niechęć mnichów do partycypowania w kosztach budowy na odcinku muru przylegającym do zabudowań klasztornych. Ostatecznie dzięki interwencji biskupa kamienieckiego i księcia Bogusława IV mur zbudowano wspólnym wysiłkiem.
   Na przełomie XIV i XV wieku, ze względu na wzrost znaczenia politycznego miasta, jego rozwój gospodarczy, zagrożenie ze strony Brandenburgii oraz wprowadzenie broni palnej, stare mury wymagały modernizacji. Prace te prawdopodobnie trwały przez cały XV wiek i początek XVI stulecia. Podwyższono wówczas mury nadbudowaniem z cegły, a niektóre odcinki całkowicie przebudowano. W ciągu obwarowań wzniesiono nowe baszty, a bramy miejskie przekształcono i rozbudowano o przedbramia. Wzniesiono również arsenał miejski w którym składowano broń dla obrońców. Tych miasto miało wówczas w liczbie 50 jeźdźców i 200 pieszych oraz dysponowało machinami oblężniczymi, działami i liczną bronią ręczną. W efekcie w XVI wieku Stargard należał do najlepiej obwarowanych miast w księstwie pomorskim.
   Okres pomyślności przerwały działania wojny trzydziestoletniej, gdy w 1635 roku Stargard, broniony przez szwedzką załogę, został zdobyty szturmem, spalony, a ludność wymordowana (stąd nazwa baszty Morze Czerwone). Zniszczeniu uległa wówczas nie tylko zabudowa mieszkalna, ale i obwarowania. W XVIII wieku podupadłe mury straciły wartość obronną, co doprowadziło do rozebrania ponad połowy pierścienia fortyfikacji. Niestety do dodatkowych zniszczeń przyczyniła się druga wojna światowa, po której od 1957 roku prowadzono intensywne prace renowacyjne.

Architektura

   Długość pierścienia obwarowań Stargardu Szczecińskiego, wzniesionego na planie owalu ze zwężeniem po stronie północno – wschodniej, wynosiła 2260 metrów. Owe wydłużone zwężenie wynikało z chęci włączenia w obręb obwarowań słowiańskiego grodu wraz z podgrodziami usytuowanymi na wyspie rzecznej. Mury po podwyższeniu w XV wieku sięgały około 8 metrów wysokości lub w niektórych miejscach nieco powyżej tej wielkości. Zwieńczone był drewnianym gankiem obronnym zapewniającym dostęp do rzędu otworów strzelczych, przy czym pierwotna forma zwieńczenia murów pozostaje nieznana. Po przebudowie z XV wieku mury zaopatrzone zostały od strony miasta w półkoliste arkady wspierające podwyższone ganki bojowe. Przed nimi jako zewnętrzną strefę obrony utworzono zwieńczone palisadą wały ziemne oraz wykopano zdwojoną fosę (za i przed ziemnym wałem), którą po wschodniej stronie zastępowała płynąca w bliskiej odległości rzeka Ina. Obronne znaczenie mogła mieć także bagnista depresja między bramą Młyńską a wzgórzem Kalkenberg.
   Obwarowania miejskie wzmacniało początkowo, pod koniec XIII wieku, 39 czworobocznych baszt wykuszowych i prawdopodobnie 2 baszty zamknięte. Na skutek rozbudowy z XV wieku miasto wzmocnione było już 45 czworobocznymi, trójkondygnacyjnymi basztami wykuszowymi oraz 9 basztami zamkniętymi o różnych formach, rozmieszczonymi co 30-35 metrów, czyli w odległości skutecznego strzału z kuszy. Wśród nich były baszty wielostopniowe, cylindryczne oparte na kwadratowej podstawie np. baszta Tkaczy, baszta Białogłówka, baszta Morze Czerwone oraz baszty w całości cylindryczne np. baszta Jeńców. Typowe proste baszty wykuszowe przykryte były dachami dwuspadowymi, choć nie ma pewności czy od samego początku. Wystawały silnie przed lico muru by umożliwić ostrzał flankowy. Wejścia prowadziły do nich od razu na drugą kondygnację z ganku obronnego.
   Najwyższą i najbardziej skomplikowaną formę spośród baszt pełnych uzyskała baszta Morze Czerwone sięgająca aż 34 metrów wysokości. Zbudowana została w drugiej połowie XV wieku jako trójstopniowa, założona na kwadratowej w planie podstawie, o cylindrycznej części środkowej dekorowanej w romby glazurowaną cegłą oraz ośmiobocznej górnej partii zwieńczonej ceglanym ostrosłupem z małymi wykuszami. Trzy platformy obronne zwieńczono  krenelażem, a osiem wewnętrznych poziomów połączono za pomocą drabin. Na każdym z nich usytuowano inny rozstaw strzelnic szczelinowych i okrągłych, które tworzyły układ szachownicowy. W przyziemiu usytuowano loch więzienny do którego prowadził okrągły otwór w podłodze wyższego piętra. Na ten ostatni prowadziło wejście z zewnątrz, a we wnęce od strony polnej umieszczono szeroką platformę do ustawiania dział.
   Dwustopniową basztą była Białogłówka wzniesiona na starszych fundamentach około 1400 roku, zakończona stożkowym hełmem o łącznej wysokości 30 metrów. Cylindryczna partia wieży pierwotnie zwieńczona była krenelażem, natomiast komunikacje w sześciopoziomowym wnętrzu rozwiązano za pomocą drabin.

   Do miasta prowadziły cztery bramy: od zachodu brama Pyrzycka, od północy brama Młyńska zwana także Portową lub Wodną, od wschodu brama Wałowa i od północnego – zachodu brama Świętojańska zwana także Szczecińską. Ponadto w ciągu murów funkcjonowały cztery furty w postaci niewielkich przejść zwanych furtą: Zieloną (Wodną), Rzeźnicką i Augustiańską. Czwarta o nieznanej nazwie znajdowała się w pobliżu arsenału. Pierwotny wygląd bram z końca XIII wieku nie jest znany, gdyż zostały one znacznie przekształcone w XV stuleciu. Z pierwszego etapu budowy przetrwała jedynie dolna część bramy Pyrzyckiej, dlatego można przypuszczać, iż pierwotnie były to proste czworoboczne wieże z przejazdami w przyziemiu. Bramy lądowe wzmocnione zostały w XV wieku przedbramiami.
   Przedbramie bramy Pyrzyckiej otrzymało około 1439 roku formę wysuniętych w przedpole za pomocą szyi dwóch niskich baszt, połączonych łącznikiem ze sklepionym przejazdem zamykanym mostem zwodzonym. Natomiast brama wewnętrzna została założona na planie kwadratu o wymiarach 11,3 x 11,4 metra, miała cztery kondygnacje zwieńczone szczytami od strony przedbramia i miasta. Czwarta kondygnacja zakończona była pierwotnie gankiem obronnym, a ostrołukowy przejazd zabezpieczony był broną, poruszaną po prowadnicy w ostrołukowo zwieńczonej wnęce. We wnętrzu każdej z górnych kondygnacji umieszczone były jednoprzestrzenne izby kryte drewnianymi stropami. Pomieszczenia te obiegały ganki przykryte sklepieniami krzyżowymi z niszami strzeleckimi. Dojście na wyższe kondygnacje prowadziło od strony miasta, schodami osadzonymi w grubości muru. Nie zapomniano także o dekoracyjności, pokrywając dwie główne elewacje kolistymi i półkolistymi blendami w których umieszczono otwory strzelcze. Pomiędzy nimi znalazły się tarcze herbowe, a powyżej wspomniane już ozdobne, gotyckie, schodkowe szczyty.
   Najbardziej rozbudowane przedbramie posiadała zbudowana w 1430 roku brama Wałowa. Składało się ono z wysuniętego w stronę ziemnych wałów barbakanu, budynku bramy zewnętrznej i wieży bramy wewnętrznej. Barbakan założono na planie półkola i zaopatrzono w most zwodzony przerzucany nad rzeką Iną. Wieża bramna wewnętrzna założona została na planie prostokąta o wymiarach 10,6 x 11,5 metra z ostrołukowym przejazdem na poziomie przyziemia i ostrołukową wnęką powyżej.
   Wyjątkową konstrukcją była brama Portowa, strzegąca koryta kanału Młyńskiego i niedużego portu. Z tego powodu pełniła ona prócz funkcji obronnych także rolę komory celnej, a o jej znaczeniu świadczy umieszczenie zarysu bramy w dawnym herbie Stargardu. Otrzymała ona dwie ośmioboczne wieże o wysokości 28 metrów, które wystawały ponad dach głównego budynku o wymiarach 14,5 x 6 metrów. Ponad przepływem nad korytem rzeki, od zewnątrz utworzono dwa małe okienka strażnicze, zaś od strony miasta trzy. Szerokość przepływu wyniosła około 6 metrów. Wieże zaopatrzono w otwory strzelnicze i krenelaż wsparty na kroksztynach, nad którym dominowały ceglane hełmy w kształcie ostrosłupów.

   W południowo – wschodniej części miasta, w pobliżu murów miejskich, pod koniec XV wieku stanął budynek arsenału. Wchodził on w skład systemu średniowiecznych fortyfikacji jako magazyn broni i amunicji (znajdujący się na parterze), w którym także produkowano i naprawiano uzbrojenie (na piętrze). Wzniesiono go na planie prostokąta o wymiarach 12,3 × 16,5 metra, jako budowlę piętrową, której ściany zostały udekorowane układanymi z cegły zendrówki rombami i dwoma szczytami schodkowymi przy krótszych elewacjach. Przyziemie z dwoma wejściami w krótszych bokach pozostawiono bez okien, jedynie pierwsze piętro oświetlono sześcioma otworami zamkniętymi łukami półkolistymi. Komunikację pionową zapewniały schody w grubości muru, w południowo – wschodnim narożniku doświetlanym pojedynczym okienkiem. Ściany podłużne podzielono na obu kondygnacjach symetrycznie rozstawionymi wnękami zamkniętymi łukami półkolistymi. W ścianach krótszych zastosowano po jednej wnęce biegnącej przez całą wysokość (mieścił się tam portal i małe okno). Pierwotnie wewnętrzne przypory podtrzymywały drewniane stropy, choć już od początku planowano budowę sklepień (w trakcie budowy pozostawiono miejsca pod opory sklepienne). Dopiero po pożarze z 1635 roku wprowadzono dwa ośmioboczne filary podtrzymujące sklepienia krzyżowo – żebrowe, zlikwidowano podział na dwie kondygnacje, a wokół ścian utworzono drewnianą galerię.

Stan obecny

   Zachowana do dziś długość obwarowań wynosi ponad kilometr. Z dawnego systemu fortyfikacji miejskich zachowało się wiele fragmentów, które dziś stanowią ważną atrakcję turystyczną miasta. Są to: brama Pyrzycka (dotrwała do naszych czasów bez większych modyfikacji nowożytnych), brama Wałowa (z pierwotnych zachowały się tylko jej dwie dolne kondygnacje), unikatowa w skali kraju wodna brama Młyńska, baszta Morze Czerwone, baszta Tkaczy i baszta Białogłówka. Najlepiej zachowanym fragmentem muru jest odcinek przy bramie Pyrzyckiej. Stargardzki arsenał, pomimo zniszczeń z okresu I i II wojny światowej, stanowi wyjątkową budowlę na Pomorzu, ponieważ w żadnym z miast tego regionu nie zachowała się średniowieczna budowla o podobnym przeznaczeniu.

pokaż bramę Portową na mapie

pokaż bramę Pyrzycką na mapie

pokaż arsenał na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Kalita-Skwirzyńska K., Stargard Szczeciński, Warszawa 1983.
Lukas E., Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012