Stargard Szczeciński – kościół św Jana

Historia

    Kościół powstał w pierwszej połowie XV wieku w wyniku rozbudowy kaplicy wzniesionej przez joannitów, przybyłych do Stargardu w 1229 roku. Relikty tej XIII-wiecznej, romańskiej jeszcze świątyni, w postaci granitowych ciosów, wbudowane zostały w filary nawy głównej gotyckiego prezbiterium.
    Budowę nowego kościoła rozpoczęto w 1408 roku, co potwierdza inskrypcja na południowej elewacji wieży. Prace nad jej ukończeniem oraz nad korpusem nawowym trwały do około 1463 roku, natomiast nieco wcześniej, prawdopodobnie około połowy XV wieku rozpoczęto prace nad przebudową prezbiterium do formy z obejściem, inspirowanym stargardzką kolegiatą NMP. Także w połowie XV stulecia, żona burmistrza miasta Henninga Mildenitza ufundowała kaplicę, dobudowaną do korpusu kościoła od strony południowej, a przed rokiem 1480, od północnej strony wieży wybudowano kaplicę zwaną ”turri anexa”. Kolejnym etapem budowy było pod koniec XV wieku wzniesienie pierwotnie nieplanowanych kaplic, które wieńcem otoczyły wschodnią część kościoła. W tym samym okresie musiała powstać zakrystia przylegająca do korpusu kościoła od północy. Ostateczny kształt kościoła był wynikiem długotrwałej budowy i zmieniających się koncepcji.
    Świątynię szczęśliwie omijały pożary, nawiedzające średniowieczne miasto. Jednak w roku 1540 i 1697 na skutek wichury i być może błędów konstrukcyjnych dwukrotnie uległa zniszczeniu wieża, której spadający hełm zgniótł sklepienie i kaplice przywieżowe. Rozpoczęto szybko odbudowę ukończono w 1699 roku, przy czym zwieńczenie wieży odbudowano prowizorycznie w postaci dwuspadowego dachu. Sklepienia zrekonstruowano, za wyjątkiem drugiej kondygnacji wieży. Przez kolejne lata XVIII wieku trwały już tylko drobne prace renowacyjne, nie zmieniające średniowiecznej struktury kościoła.
   W 1813 roku kościół św. Jana został zamieniony przez wojska napoleońskie w lazaret, a następnie w magazyn owsa i więzienie. Ucierpiało na tym wnętrze budowli, zwłaszcza jej wyposażenie. Renowację przeprowadzono w latach 1817-1819, w jej trakcie odnowiono tynki, wykonano nowe okna i witraże oraz posadzki. Do generalnej renowacji przystąpiono w 1892 roku, kiedy to niestety rozebrano kaplicę przy południowej nawie, wymieniono portal zachodni oraz przelicowano całą elewację południową. Podczas działań II wojny światowej kościół nie odniósł większych zniszczeń.

Architektura

    Kościół wzniesiono jako budowlę halową o trzech nawach z prezbiterium z obejściem po stronie wschodniej oraz strzelistą czworoboczną wieżą od zachodu. Zwartą bryłę korpusu i prezbiterium nakryto wspólnym wysokim, dwuspadowym dachem, natomiast wieloboczne prezbiterium otoczono wieńcem niższych kaplic, nakrytych dachami pulpitowymi. Całość kościoła opięto przyporami, przy czym te przy obejściu zostały udekorowane blendami i laskowaniem, będącym bardzo uproszczoną wersją dekoracji lizenowej chóru kolegiaty NMP. Wieża w górnych partiach została rozczłonkowana triadami wysokich blend, również wzorowanych na dekoracjach kolegiaty.
   Nawa główna prezbiterium, wyodrębniona masywnymi, czworobocznymi filarami, została podzielona na dwa przęsła zbliżone do kwadratu i wieloboczne przęsło wschodniego zamknięcia. Czteroramienne sklepienie gwiaździste w przęsłach prostokątnych spływa na wsporniki, a w przęśle wschodnim oparte jest na służkach schodzących aż do posadzki. W nawach bocznych prezbiterium zastosowano sklepienie gwiaździste w wariancie sześcioramienny, także oparte na służkach spływających do posadzki. Ukośne przęsła obejścia nakryto sklepieniem przeskokowym. W kaplicach, otwartych do obejścia arkadami o łukach odcinkowych, zastosowano sklepienia gwiaździste, kryształowe i krzyżowo – żebrowe.
   W korpusie nawowym filary ośmioboczne wyznaczają trzy poprzecznie prostokątne przęsła w nawie głównej i lekko wydłużone w nawach bocznych. Ściany tych ostatnich rozczłonkowano masywnymi filarami przyściennymi tworzącymi głębokie nisze, w których umieszczono okna o skromnie profilowanych ościeżach. Nawę główną nakryto sklepieniem gwiaździstym ośmioramiennym, a nawy boczne sklepieniami krzyżowo – żebrowymi.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Kalita-Skwirzyńska K., Stargard Szczeciński, Warszawa 1983.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, 2012.

Strona internetowa swjozef.stargard.pl, Dzieje kościoła św. Jana Chrzciciela w Stargardzie.