Stargard Szczeciński – kolegiata NMP

Historia

   Wznoszenie głównego kościoła farnego Stargardu Szczecińskiego rozpoczęto pod koniec XIII wieku na miejscu wcześniejszej, małej, zapewne drewnianej świątyni. Impulsem do rozpoczęcia prac mogła być powtórna lokacja miasta w 1292 roku. Prace trwały do około 1310 roku, a w ich efekcie stanęła monumentalna, halowa, bezwieżowa budowla z prezbiterium.
   Nie upłynęło jednak nawet całe stulecie, gdy zamożni mieszczanie zapragnęli nadać kościołowi jeszcze bardziej reprezentacyjny kształt. Wpływ na to mogła mieć ciągła konkurencja z nieodległym Szczecinem, gdzie nieco wcześniej zaczęto budowę monumentalnego i nowatorskiego kościoła św. Jakuba. W Stargardzie musiano odczuć to jako wyzwanie i dlatego około 1380 roku podjęto rozbudowę do bardziej okazałych form. Budowniczym mógł być Henryk Brunsberg, wybitny architekt późnego gotyku, choć nie zachowały się żadne wzmianki źródłowe na ten temat, a przypuszczenia o jego udziale w budowie opierają się na analizie porównawczej z innymi jego dziełami. Powstało wówczas nowe prezbiterium z obejściem i wieńcem kaplic oraz masyw zachodni z dwoma wieżami, przy czym południowej nigdy nie ukończono. Korpus nawowy podwyższono dzięki czemu kościół uzyskał kształt bazyliki. Dobudowano też zakrystię po stronie południowej oraz ośmioboczną kaplicę Mariacką po stronie północnej. W ciągu XVI i XVII wieku przeprowadzano już tylko prace remontowe i renowacyjne.
   Poważne straty przyniósł kościołowi wielki pożar miasta w 1635 roku. Spłonęły wówczas dachy prezbiterium, naw i wież, zawaliły się sklepienia nawy głównej, uszkodzone zostały sklepienia naw bocznych, zwieńczenie wieży południowej i szczyt pomiędzy wieżami. Spłonęło też niemal całe średniowieczne wyposażenie wnętrza. Odbudowa rozpoczęta w 1639 trwała 25 lat, a w jej efekcie kościół otrzymał wyposażenie barokowe. Kolejne remonty i zmiany, mające na celu przywrócenie gotyckiego wnętrza przeprowadzono w XIX i na początku XX wieku. Pierwsza niezbyt udana renowacja miała miejsce w latach 1819-1824. W latach 1901–1911 architekt Deneke, po dokładnych badaniach architektonicznych, przeprowadził gotycką rekonstrukcję świątyni, odtwarzając usunięte wcześniej detale, a także pierwotną kolorystykę wnętrza.
   W 1945 roku podczas walk o miasto, kościół Mariacki został częściowo zniszczony. Spłonęły dachy i hełm wieży północnej, popękały sklepienia i górne partie murów, a wnętrze zostało zdewastowane. Spustoszoną budowlę zabezpieczono w latach 1946-1948 i do 1957 roku odbudowano. Kolejny remont miał miejsce w latach 1977-1980.

Architektura

   Kolegiatę Najświętszej Marii Panny wzniesiono jako budowlę orientowaną względem stron świata, zbudowaną z cegły na fundamentach z ciosów granitowych. Pierwszy kościół z przełomu XIII i XIV wieku był budowlą halową z trzema nawami i prezbiterium. Fasada zachodnia była wówczas bezwieżowa, zwieńczona uskokowym gotyckim szczytem dekorowanym blendami (jego relikty zachowały się we wnętrzu wież). Boczne ściany kościoła miały wewnątrz system nisz, czy też przyściennych arkad, w których rozmieszczone były okna. Na wysokości parapetów okiennych funkcjonował ganek przepruwający przyścienne filary (jego relikty zachowały się po stronie północnej między nawą a obejściem). Pierwotny chór był jednonawowy, lecz o nieznanym zamknięciu.
   Obecny kościół, powstały na przełomie XIV i XV wieku, otrzymał kształt dwuwieżowej bazyliki z prezbiterium od strony wschodniej otoczonym ambitem (obejściem). Świątynia posiada ogromne rozmiary: jej długość wynosi ponad 77 metrów, szerokość 37 metrów, wysokość 39 metrów, a wysokość wieży północnej 53 metry. Fasada zachodnia ma formę monumentalnego założenia składającego się z dwóch wieży. Jej dolna kondygnacja tworzy masywną scaloną bryłę i rozczłonkowana jest trzema portalami. Umieszczony pośrodku fasady portal główny i portal północny mają ostrołukowe wykroje z szeroko rozglifionymi, profilowanymi ościeżami. Portal południowy, będący obecnie głównym wejściem do świątyni, ma unikatową formę, nie znajdującą analogii na Pomorzu Zachodnim, z łukami archiwolty ukształtowanymi z równoległych, zygzakowato łamanych lasek. Okazały dwuwieżowy masyw zachodni wprowadził do architektury Pomorza nowy typ blend, nazywany “stargardzkimi”. Mają one imponujące rozmiary ponad 20 metrów wysokości i 3,3 metrów szerokości, a ich cechą szczególną jest stosowanie w dolnych częściach łuków pełnych i zamykanie od góry podziałów blend wielkimi, kolistymi polami. Po kolegiacie NMP blendy tego rodzaju zastosowano między innymi w kościołach w Chociwlu, Gryficach, Drawsku, św. Jakuba w Szczecinie czy Mariackim w Pasewalk, a z czasem również w architekturze świeckiej.
   W części korpusu nawowego utworzono bryłę trókondygnacyjną: kaplice, partie naw bocznych i nawę główną, rozdzielone jednolitymi połaciami dachów jednospadowych i zwieńczone dachem dwuspadowym. W części wschodniej kościoła utworzono dwa poziomy: dolny, obejmujący kaplice i obejście oraz górny z nawą główną chóru. Warto zauważyć, iż dolna kondygnacja części prezbiterialnej odpowiada wysokości dwóch kondygnacji przy korpusie nawowym. Niemal samodzielną, najokazalszą bryłę otrzymała kaplica Mariacka założona po północnej stronie obejścia w formie wysuniętego poza lico murów ośmioboku, przykrytego odrębnym, namiotowym dachem. Po przeciwnej, południowej stronie usytuowano prostokątną zakrystię z kaplicą Anielską na piętrze. Elewacje zewnętrzne kościoła utworzył rytm ostrołukowych okien, rozdzielonych pionowymi przyporami i lizenami. Przypory wstawiono pomiędzy okna naw bocznych, lizeny w dolnej części prezbiterialnej, natomiast ani jednych ani drugich nie ma na ścianach nawy głównej i środkowej nawy chóru. Dekorację poziomą stanowią cokoły i fryzy pod okapami, tynkowane w elewacjach korpusu i wypełnione ażurowymi kształtkami w chórze. Zróżnicowanie i rozmaite kombinacje tych elementów nadają elewacjom kościoła niezwykłe bogactwo.
   Ściany zewnętrzne w dolnej części prezbiterium mają dwie kondygnacje. W dolnej, bezpośrednio nad cokołem z granitowych kwadr umieszczono trójdzielne, ostrołukowe okna w profilowanych, dwustopniowych ościeżach. Ich wysokie parapety zaczynają się tuż nad cokołem. Okna wyższej kondygnacji są nieco szersze i ponad cztery razy wyższe od dolnych. Ich parapety przedłużono aż do lizen, są też jeszcze bardziej strome, niż w dolnych oknach, co sprawia wrażenie jakby były daszkami ponad niskimi kaplicami, na których postawiono wysokie mury międzyokienne. Rozmieszczone pomiędzy oknami lizeny zostały podzielone na trzy strefy: dolna wznosi się na  wysuniętej partii kamiennego cokołu, a granica między dwoma pozostałymi wypada mniej więcej w połowie górnych okien. Lizeny znacznie się wyróżniają od pozostałych partii elewacji kościoła. Zastosowano w nich ciemno glazurowane cegły na przemian  z czerwonymi, a ażurowe elementy maswerków i wimperg także połyskują ciemną glazurą. Kompozycja lizen choć w szczegółach może się różnić, powtarza jednak zasadniczy schemat – dwudzielna wnęka wypełniona maswerkiem, zwieńczona wimpergą, ujęta po bokach sterczynami, które także udekorowano wimpergami. Niezwykłe bogactwo uzyskano poprzez wstawienie zestawu standardowych, prefabrykowanych elementów w postaci maswerków  utworzonych z bardzo drobnych wieloliści, czy triad małych kapiteli, opracowanych z niemal jubilerską precyzją.
   Przypory kościoła zostały wciągnięte do wnętrza, a w utworzonych w ten sposób przestrzeniach umieszczono dwupiętrowe kaplice, otwarte w stronę obejścia i naw bocznych ostrołukowymi arkadami i nakryte osobnymi sklepieniami. Znacznie wyższe górne kaplice zostały połączone pasażami wyprutymi w grubości przypór. Przejścia te mają swoje miniaturowe sklepienia, co charakteryzuje je jako małe wnętrza, a nie jedynie otwory w murze. Nawa główna, prezbiterium, obejście oraz kaplica Mariacka posiada sklepienia gwiaździste (podobno jest to najwyżej założone kościelne sklepienie w Polsce). W obejściu ośmioboczne filary zwieńczono szerokimi opaskami impostowymi dźwigają bogato profilowane arkady nad którymi znajduje się fryz z motywem ażurowych czwórliści i wysoki pas triforium z ostrołukowych arkadek. Jeszcze wyżej, tuż pod sklepieniem, umieszczono głębokie arkady z oknami, połączone przejściami w grubości muru. Co ciekawe w górnych częściach filarów obejścia, w każdym z boków wydrążone są prostokątne nisze, podparte na profilowanych wspornikach i nakryte trójkątnymi zwieńczeniami. Ambit w kościele stargardzkim jest więc budowlą wyjątkową, wykraczającą poza schematy popularne w świątyniach tego regionu. Strefa okienna w korpusie nawowym została nieco zredukowana w stosunku do bogatszego prezbiterium. Istnieją tu także głębokie nisze przyścienne z gankiem przeprutym przez filary przyścienne, brakuje jednak triforium, przez co kondygnacja okienna jest znacznie wyższa. Wnętrze kościoła imponuje wielkością, a także jasnością, pomimo iż ukryte okna bocznych kaplic dają światło pośrednie. Mocne i bezpośrednie światło wpada natomiast przez okna górne, rozjaśniające strefę sklepienia i zmieniające ją w system linii.

Stan obecny

   Kościół Mariacki w Stargardzie należy do grupy najwspanialszych dzieł średniowiecznej architektury Pomorza, a jego ranga znacznie wyrasta poza środowisko lokalne. Przez pół wieku od momentu ukończenia był on źródłem inspiracji i przedmiotem naśladowania, lecz w żadnej innej z budowli powstałych pod jego wpływem nie powtórzono całego bogactwa i różnorodności form (np. kościół św. Jana w Stargardzie, kościół Mariacki w Chojnie, kościół św. Piotra i Pawła w Szczecinie, kościół w Chociwlu). Obecnie wciąż pełni funkcje liturgiczne jako świątynia katolicka.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.

Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata w Stargardzie.