Stargard Szczeciński – kolegiata NMP

Historia

   Wznoszenie głównego kościoła farnego Stargardu Szczecińskiego rozpoczęto pod koniec XIII wieku na miejscu wcześniejszej, małej, zapewne drewnianej świątyni. Impulsem do rozpoczęcia prac mogła być powtórna lokacja miasta w 1292 roku. Prace trwały do około 1310 roku, a w ich efekcie stanęła monumentalna, halowa, bezwieżowa budowla z prezbiterium, być może powstała pod wpływem kolegiaty kołobrzeskiej, wzorowanej natomiast na kościele parafialnym z Greifswaldu. Najstarsza informacja pisana o niej pojawiła się w 1324 roku, kiedy to mieszczanin stargardzki, Jakub Pagelow, ufundował ołtarz.
   Nie upłynęło nawet całe stulecie, gdy zamożni mieszczanie zapragnęli nadać kościołowi jeszcze bardziej reprezentacyjny kształt. Wpływ na to mogła mieć ciągła konkurencja z nieodległym Szczecinem, gdzie nieco wcześniej zaczęto budowę monumentalnego i nowatorskiego kościoła św. Jakuba. W Stargardzie musiano odczuć to jako wyzwanie i dlatego około 1380 roku podjęto rozbudowę do bardziej okazałych form. Budowniczym mógł być Henryk Brunsberg, wybitny architekt późnego gotyku, choć nie zachowały się żadne wzmianki źródłowe na ten temat, a przypuszczenia o jego udziale w budowie opierają się na analizie porównawczej z innymi jego dziełami. Powstało wówczas nowe prezbiterium z obejściem i wieńcem kaplic oraz masyw zachodni z dwoma wieżami, przy czym południowej nigdy nie ukończono. Korpus nawowy około połowy XV wieku podwyższono, dzięki czemu kościół uzyskał kształt bazyliki. Dobudowano też zakrystię po stronie południowej oraz ośmioboczną kaplicę Mariacką po stronie północnej. W ciągu XVI i XVII wieku przeprowadzano już tylko prace remontowe i renowacyjne.
   Poważne straty przyniósł kościołowi wielki pożar miasta w 1635 roku. Spłonęły wówczas dachy prezbiterium, naw i wież, zawaliły się sklepienia nawy głównej, uszkodzone zostały sklepienia naw bocznych, zwieńczenie wieży południowej i szczyt pomiędzy wieżami. Spłonęło też niemal całe średniowieczne wyposażenie wnętrza. Odbudowa rozpoczęta w 1639 trwała 25 lat, a w jej efekcie kościół otrzymał wyposażenie barokowe. Kolejne remonty i zmiany, mające na celu przywrócenie gotyckiego wnętrza przeprowadzono w XIX i na początku XX wieku. Pierwsza niezbyt udana renowacja miała miejsce w latach 1819-1824. W latach 1901–1911 architekt Deneke, po dokładnych badaniach architektonicznych, przeprowadził gotycką rekonstrukcję świątyni, odtwarzając usunięte wcześniej detale, a także pierwotną kolorystykę wnętrza.
   W 1945 roku podczas walk o miasto, kościół Mariacki został częściowo zniszczony. Spłonęły dachy i hełm wieży północnej, popękały sklepienia i górne partie murów, a wnętrze zostało zdewastowane. Spustoszoną budowlę zabezpieczono w latach 1946-1948 i do 1957 roku odbudowano. Kolejny remont miał miejsce w latach 1977-1980.

Architektura

   Kolegiatę Najświętszej Marii Panny wzniesiono jako budowlę orientowaną względem stron świata, zbudowaną z cegły na fundamentach z ciosów granitowych. Pierwszy kościół z przełomu XIII i XIV wieku był budowlą halową z trzema nawami i prezbiterium. Fasada zachodnia była wówczas bezwieżowa, zwieńczona uskokowym gotyckim szczytem dekorowanym blendami (jego relikty zachowały się we wnętrzu wież). Boczne ściany kościoła miały wewnątrz system nisz, czy też przyściennych arkad, w których rozmieszczone były okna. Na wysokości parapetów okiennych funkcjonował ganek przepruwający przyścienne filary (jego relikty zachowały się po stronie północnej między nawą a obejściem). Pierwotny chór był jednonawowy, lecz o nieznanym zamknięciu.
   Kościół powstały na przełomie XIV i XV wieku, otrzymał kształt dwuwieżowej bazyliki z prezbiterium od strony wschodniej otoczonym ambitem (obejściem). Świątynia posiada ogromne rozmiary: jej długość wynosi ponad 77 metrów, szerokość 37 metrów, wysokość 39 metrów, a wysokość wieży północnej 53 metry. Fasada zachodnia ma formę monumentalnego założenia składającego się z dwóch wieży. Jej dolna kondygnacja tworzy masywną scaloną bryłę i rozczłonkowana jest trzema portalami. Umieszczony pośrodku fasady portal główny i portal północny mają ostrołukowe wykroje z szeroko rozglifionymi, profilowanymi ościeżami. Portal południowy, będący obecnie głównym wejściem do świątyni, ma unikatową formę, nie znajdującą analogii na Pomorzu Zachodnim, z łukami archiwolty ukształtowanymi z równoległych, zygzakowato łamanych lasek. Okazały dwuwieżowy masyw zachodni wprowadził do architektury Pomorza nowy typ blend, nazywany “stargardzkimi”. Mają one imponujące rozmiary ponad 20 metrów wysokości i 3,3 metrów szerokości, a ich cechą szczególną jest stosowanie w dolnych częściach łuków pełnych i zamykanie od góry podziałów blend wielkimi, kolistymi polami. Po kolegiacie NMP blendy tego rodzaju zastosowano między innymi w kościołach w Chociwlu, Gryficach, Drawsku, św. Jakuba w Szczecinie czy Mariackim w Pasewalk, a z czasem również w architekturze świeckiej.
   W części korpusu nawowego utworzono bryłę trókondygnacyjną: kaplice, partie naw bocznych i nawę główną, rozdzielone jednolitymi połaciami dachów jednospadowych i zwieńczone dachem dwuspadowym. W części wschodniej kościoła utworzono dwa poziomy: dolny, obejmujący kaplice i obejście oraz górny z nawą główną chóru. Warto zauważyć, iż dolna kondygnacja części prezbiterialnej odpowiada wysokości dwóch kondygnacji przy korpusie nawowym. Niemal samodzielną, najokazalszą bryłę otrzymała kaplica Mariacka założona na początku XV wieku po północnej stronie obejścia w formie wysuniętego poza lico murów ośmioboku, przykrytego sklepieniem gwiaździstym i odrębnym, namiotowym dachem, zaprojektowana na wzór angielskich, wczesnogotyckich kapitularzy przykatedralnych. Po przeciwnej, południowej stronie usytuowano prostokątną zakrystię z kaplicą Anielską na piętrze.
   Elewacje zewnętrzne kościoła utworzył rytm ostrołukowych okien, rozdzielonych pionowymi przyporami i lizenami. Przypory wstawiono pomiędzy okna naw bocznych, lizeny w dolnej części prezbiterialnej, natomiast ani jednych ani drugich nie ma na ścianach nawy głównej i środkowej nawy chóru. Dekorację poziomą stanowią cokoły i fryzy pod okapami, tynkowane w elewacjach korpusu i wypełnione ażurowymi kształtkami w chórze. Zróżnicowanie i rozmaite kombinacje tych elementów nadają elewacjom kościoła niezwykłe bogactwo.
   Ściany zewnętrzne w dolnej części prezbiterium mają dwie kondygnacje. W dolnej, bezpośrednio nad cokołem z granitowych kwadr umieszczono trójdzielne, ostrołukowe okna w profilowanych, dwustopniowych ościeżach. Ich wysokie parapety zaczynają się tuż nad cokołem. Okna wyższej kondygnacji są nieco szersze i ponad cztery razy wyższe od dolnych. Ich parapety przedłużono aż do lizen, są też jeszcze bardziej strome, niż w dolnych oknach, co sprawia wrażenie jakby były daszkami ponad niskimi kaplicami, na których postawiono wysokie mury międzyokienne. Rozmieszczone pomiędzy oknami lizeny zostały podzielone na trzy strefy: dolna wznosi się na  wysuniętej partii kamiennego cokołu, a granica między dwoma pozostałymi wypada mniej więcej w połowie górnych okien. Lizeny znacznie się wyróżniają od pozostałych partii elewacji kościoła. Zastosowano w nich ciemno glazurowane cegły na przemian  z czerwonymi, a ażurowe elementy maswerków i wimperg także połyskują ciemną glazurą. Kompozycja lizen choć w szczegółach może się różnić, powtarza jednak zasadniczy schemat – dwudzielna wnęka wypełniona maswerkiem, zwieńczona wimpergą, ujęta po bokach sterczynami, które także udekorowano wimpergami. Niezwykłe bogactwo uzyskano poprzez wstawienie zestawu standardowych, prefabrykowanych elementów w postaci maswerków  utworzonych z bardzo drobnych wieloliści, czy triad małych kapiteli, opracowanych z niemal jubilerską precyzją.
   Przypory kościoła zostały wciągnięte do wnętrza, a w utworzonych w ten sposób przestrzeniach umieszczono dwupiętrowe kaplice, otwarte w stronę obejścia i naw bocznych ostrołukowymi arkadami i nakryte osobnymi sklepieniami. Znacznie wyższe górne kaplice zostały połączone pasażami wyprutymi w grubości przypór. Przejścia te mają swoje miniaturowe sklepienia, co charakteryzuje je jako małe wnętrza, a nie jedynie otwory w murze. Nawa główna, prezbiterium, obejście oraz kaplica Mariacka posiada sklepienia gwiaździste (podobno jest to najwyżej założone kościelne sklepienie w Polsce). W obejściu ośmioboczne filary zwieńczono szerokimi opaskami impostowymi dźwigają bogato profilowane arkady nad którymi znajduje się fryz z motywem ażurowych czwórliści i wysoki pas triforium z ostrołukowych arkadek. Jeszcze wyżej, tuż pod sklepieniem, umieszczono głębokie arkady z oknami, połączone przejściami w grubości muru. Co ciekawe w górnych częściach filarów obejścia, w każdym z boków wydrążone są prostokątne nisze, podparte na profilowanych wspornikach i nakryte trójkątnymi zwieńczeniami. Ambit w kościele stargardzkim jest więc budowlą wyjątkową, wykraczającą poza schematy popularne w świątyniach tego regionu. Strefa okienna w korpusie nawowym została nieco zredukowana w stosunku do bogatszego prezbiterium. Istnieją tu także głębokie nisze przyścienne z gankiem przeprutym przez filary przyścienne, brakuje jednak triforium, przez co kondygnacja okienna jest znacznie wyższa. Wnętrze kościoła imponuje wielkością, a także jasnością, pomimo iż ukryte okna bocznych kaplic dają światło pośrednie. Mocne i bezpośrednie światło wpada natomiast przez okna górne, rozjaśniające strefę sklepienia i zmieniające ją w system linii.

Stan obecny

   Kościół Mariacki w Stargardzie należy do grupy najwspanialszych dzieł średniowiecznej architektury Pomorza, a jego ranga znacznie wyrasta poza środowisko lokalne. Przez pół wieku od momentu ukończenia był on źródłem inspiracji i przedmiotem naśladowania, lecz w żadnej innej z budowli powstałych pod jego wpływem nie powtórzono całego bogactwa i różnorodności form (np. kościół św. Jana w Stargardzie, kościół Mariacki w Chojnie, kościół św. Piotra i Pawła w Szczecinie, kościół w Chociwlu). Obecnie wciąż pełni funkcje liturgiczne jako świątynia katolicka.
   Ze średniowiecznego bogatego wystroju malarskiego kościoła niewiele ocalało. Widoczne są jedynie fragmenty polichromii z XV wieku w kaplicy po wschodniej stronie obejścia (kaplicy Mildenitzów) oraz w zakrystii. Być może gotyckie malowidła zdobią także sklepienie kaplicy przywieżowej po południowej stronie nawy bocznej. Pozostały, widoczny dziś wystrój malarski w postaci malowanych na pobiale kwadr, został prawidłowo zrekonstruowany na początku XX wieku, na podstawie reliktów przetrwałach na filarach. W barokowej stylistyce utrzymane są jedynie polichromie na sklepieniu nawy głównej, które zostało odbudowane w połowie XVII wieku oraz polichromie na podłuczu arkady tęczowej, empory organowej i niektórych kaplic bocznych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.

Kalita-Skwirzyńska K., Stargard Szczeciński, Warszawa 1983.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.