Stargard Szczeciński – kolegiata NMP

Historia

   Wznoszenie głównego kościoła farnego Stargardu Szczecińskiego rozpoczęto w 1292 roku na miejscu wcześniejszej, małej, zapewne drewnianej świątyni. Prace trwały do około 1310 roku, a w ich efekcie stanęła monumentalna, halowa, bezwieżowa budowla. Zamożni mieszczanie pragnęli jednak nadać kościołowi kształt bardziej reprezentacyjny i dlatego około 1380 roku podjęto jego rozbudowę do bardziej okazałych form.  Budowniczym był Henryk Brunsberg, wybitny architekt późnego gotyku. Postało nowe prezbiterium z obejściem i wieńcem kaplic oraz wieża. Korpus nawowy podwyższono dzięki czemu kościół uzyskał kształt bazyliki. Dobudowano też zakrystię po stronie południowej oraz ośmioboczną kaplicę mariacką po stronie północnej. W ciągu XVI i XVII wieku przeprowadzano tylko prace remontowe i renowacyjne.
   Poważne straty przyniósł kościołowi wielki pożar miasta w 1635 roku. Spłonęły wówczas dachy prezbiterium, naw i wież, zawaliły się sklepienia nawy głównej, uszkodzone zostały sklepienia naw bocznych, zwieńczenie wieży południowej i szczyt pomiędzy wieżami. Spłonęło też niemal całe średniowieczne wyposażenie wnętrza. Odbudowa rozpoczęta w 1639 trwała 25 lat, a w jej efekcie kościół otrzymał wyposażenie barokowe. Kolejne remonty i zmiany, mające na celu przywrócenie gotyckiego wnętrza przeprowadzono w XIX i na początku XX wieku. Pierwszy niezbyt udany w latach 1819-1824. W latach 1901–1911 architekt Deneke, po dokładnych badaniach architektonicznych, przeprowadził gotycką rekonstrukcję świątyni, odtwarzając usunięte wcześniej detale, a także pierwotną kolorystykę wnętrza. W 1945 roku podczas walk o miasto, kościół Mariacki został częściowo zniszczony. Spłonęły dachy i hełm wieży północnej, popękały sklepienia i górne partie murów, wnętrze zostało zdewastowane.

Architektura

   Kolegiata Najświętszej Marii Panny jest kościołem orientowanym, zbudowanym z cegły na fundamentach z ciosów granitowych. Pierwszy kościół z przełomu XIII i XIV wieku był budowlą halową, bezwieżową, z jedną nawą i prezbiterium.
   Obecny, powstały na przełomie XIV i XV wieku, ma kształt dwuwieżowej bazyliki z prezbiterium od strony wschodniej otoczonym ambitem. Przypory zostały wciągnięte do wnętrza, a w utworzonych w ten sposób przestrzeniach mieszczą się dwupiętrowe kaplice otwarte w stronę obejścia i naw bocznych ostrołukowymi arkadami i nakryte osobnymi sklepieniami. Górne kaplice zostały połączone pasażami wyprutymi w grubości przypór. Najokazalszą bryłę otrzymała kaplica Mariacka założona po północnej stronie obejścia w formie wysuniętego poza lico murów ośmioboku, przykrytego odrębnym, namiotowym dachem. Po przeciwnej, południowej stronie powstała prostokątna zakrystia z kaplicą Anielską na piętrze.
   Fasada zachodnia posiada formę monumentalnego założenia składającego się z dwóch wieży. Jej dolna kondygnacja tworzy masywną scaloną bryłę i rozczłonkowana jest trzema portalami. Umieszczony pośrodku fasady portal główny i portal północny mają ostrołukowe wykroje z szeroko rozglifionymi, profilowanymi ościeżami. Portal południowy, będący obecnie głównym wejściem do świątyni, ma unikatową formę, nie znajdującą analogii na Pomorzu Zachodnim, z łukami archiwolty ukształtowanymi z równoległych, zygzakowato łamanych lasek. Okazały dwuwieżowy masyw zachodni wprowadził do architektury Pomorza nowy typ blend, nazywany “stargardzkimi”. Mają one imponujące rozmiary ponad 20 metrów wysokości i 3,3 metrów szerokości, a ich cechą szczególną jest stosowanie w dolnych częściach łuków pełnych i zamykanie od góry podziałów blend wielkimi, kolistymi polami. Po kolegiacie NMP blendy tego rodzaju zastosowano między innymi w kościołach w Chociwlu, Gryficach, Drawsku, św. Jakuba w Szczecinie czy Mariackiem w Pasewalk, a z czasem również w architekturze świeckiej.
   Świątynia jest ogromnych rozmiarów. Jej długość wynosi ponad 77 metrów, szerokość 37 metrów, wysokość 39 metrów, a wysokość wieży północnej 53 metry. Jest to najwyżej sklepiony kościół w Polsce. Nawa główna, prezbiterium, obejście oraz kaplica mariacka posiada sklepienia gwiaździste. W obejściu ośmioboczne filary zwieńczono szerokimi opaskami impostowymi dźwigają bogato profilowane arkady nad którymi znajduje się fryz z motywem ażurowych czworoliści i wysoki pas triforium z ostrołukowych arkadek. Jeszcze wyżej umieszczono głębokie arkady z oknami, połączone przejściami w grubości muru. Co ciekawe w górnych częściach filarów obejścia, w każdym z boków wydrążone są prostokątne nisze, podparte na profilowanych wspornikach i nakryte trójkątnymi zwieńczeniami. Ambit (obejście) jest tu więc budowlą wyjątkową, wykraczającą poza schematy popularne w świątyniach tego regionu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Pilch.J, Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa wikipedia.org, Kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata w Stargardzie.