Historia
Kościół w Starej Wsi po raz pierwszy wzmiankowany był w przekazach pisemnych z lat 1325-1327. Na miejscu tej pierwotnej budowli w 1522 roku wniesiono kościół późnogotycki, prawdopodobnie ukończony w trakcie jednego sezonu budowlanego. Przez kilka lat budynek nie miał wieży, którą dostawiono w 1530 roku, przy wykorzystaniu drewna pozyskanego w czasie jesienno-zimowej ścinki z przełomu 1529 i 1530 roku. Po zakończeniu robót, ale jeszcze w tym samym roku, kościół poddano konsekracji, przeprowadzonej przez biskupa krakowskiego Dominika Małachowskiego.
Pierwsze większe zmiany nowożytne w wyglądzie kościoła mogły zostać wprowadzone w pierwszej połowie XVII wieku, bowiem około 1644 roku we wnętrzu utworzono figuralne malowidła. Być może wtedy też, lub najdalej w XVIII stuleciu, zakupiono barokowe wyposażenie. Kolejne malowidła pokryły wnętrze kościoła około lat 1770-1780. Z okresem późnego baroku związane mogły być również prace budowlane, na skutek których kościół otoczono sobotami.
W 1839 roku kościół poddano remontowi, podczas którego wykonano nową konstrukcję dzwonną w izbicy wieży, nowy dach i schody wieży oraz część sobót. Następnie w 1870 roku wymalowano wnętrze, a w 1883 roku wykonano nowe hełmy wieży i sygnaturki. W 1926 roku, po częściowym rozebraniu zachodniej ściany nawy, przedłużono wnętrze o przestrzeń podwieżową. Ponadto wzmocniono konstrukcję świątyni betonowymi fundamentami, wymieniono część dębowych podwalin i umieszczono nowe drzwi wejściowe do wieży. W latach 2000-2001 usunięto z zadaszenia eternit, na miejscu którego położono gont. W 2005 roku ponownie przeprowadzono prace przy więźbie dachowej. Ostatnie większe remonty wykonano w latach 2014-2015, gdy impregnowano całe pokrycie kościoła i konserwowano hełmy.
Architektura
Kościół zbudowany został na kulminacji wzniesienia, w otoczeniu drzew, które prawdopodobnie przyjmować miały na siebie uderzenia piorunów i osłaniać od silnego wiatru. Zapewne już u schyłku średniowiecza otoczony był płotem, odgradzającym przykościelny cmentarz od wiejskich zabudowań mieszkalno – gospodarczych. Wzniesiony został w konstrukcji zrębowej, z drewna jodłowego na dębowych podwalinach. Ściany montowano z belek łączonych na zakład, bez pozostawiania w narożnikach ostatków. W ten sposób utworzono zbliżoną w planie do kwadratu nawę, węższe i wydłużone prezbiterium, które po stronie wschodniej zamknięto wielobocznie, a także prostokątną zakrystię po północnej stronie nieco dłuższego prezbiterium.
Od zachodu nawę poprzedzono czworoboczną wieżą konstrukcji słupowej (szkieletowej), charakteryzującą się pochyłymi ścianami i nadwieszoną izbicą. Głównymi elementami szkieletu wieży tradycyjnie uczyniono cztery narożne słupy, stężone systemem zastrzałów i rygli. Słupy zakończono na poziomie podstawy izbicy, w której naroża utworzono już pionowe. Wnętrze izbicy skonstruowano jako niezależną konstrukcję ramową pod dzwony, dzięki czemu uniknięto obciążeń i naprężeń z bijących dzwonów na szkieletową konstrukcję rdzenia wieży. Ściany osłonowe izbicy wysunięto poza płaszczyznę ścian wieży ze wszystkich stron. Również w technice szkieletowej wykonano konstrukcję niewielkiej wielobocznej wieżyczki na kalenicy dachu nawy, opartej na tak zwanym krzyżaku i stężonej licznymi zastrzałami.
Prezbiterium i szersza nawa przykryte zostały dwoma niezależnymi dachami o kalenicach umieszczonych na różnych wysokościach, oryginalnie najpewniej ze zbliżonymi kątami nachylenia połaci. Dach nad prezbiterium utworzono wielopołaciowy ze względu na wieloboczne zamknięcie. Zbudowany został on w konstrukcji krokwiowo-jętkowej, w której każdy wiązar utworzono z dwóch krokwi i łączącej je poziomej belki jętki. Nawę natomiast przykryto dachem dwuspadowym konstrukcji storczykowej, składającej się z pionowych słupów – storczyków zawieszonych na jętkach oraz na krokwiach za pomocą zastrzałów. Obie główne części kościoła, zakrystię i zapewne początkowo czterospadowy dach wieży pierwotnie pokrywać musiał gont.
Okna doświetlające wnętrze kościoła wycięte zostały jedynie od południa i wschodu. Zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną, całkowicie pozbawioną otworów pozostawiono elewację północną. Podyktowane mogło być to względami symbolicznymi, mianowicie utożsamianiem północnego kierunku z siłami zła, lub praktycznym podejściem, chęcią ograniczenia chłodu i przeciągów we wnętrzu. Wejście umieszczono w południowej ścianie nawy, w portalu o wykroju nadproża w tak zwany ośli grzbiet. Taką samą formę nadano portalowi, który połączył prezbiterium z zakrystią. Wnętrze nawy i prezbiterium połączono za pomocą ostrołucznej arkady tęczy z poziomo położoną belką, na której musiał być ukazany krucyfiks.
Stan obecny
Kościół w Starej Wsi jest dziś jednym z najcenniejszych zabytków sakralnej architektury drewnianej. Bez większych nowożytnych zmian konstrukcyjnych zachowała się nawa, prezbiterium i zakrystia wraz z oryginalnymi więźbami dachowymi. Co więcej z 1530 roku pochodzi dzwonnica, uważana za najstarszą w Polsce, w pełni zachowaną, połączoną z drewnianym kościołem konstrukcję wieżową z izbicą. Różnice w stosunku do pierwotnego wyglądu odnoszą się przede wszystkim do zmniejszonego kąta nachylenia połaci dachów, zmienionych zapewne w trakcie krycia kościoła eternitem, z powodu nabicia na XVI-wieczne krokwie długich żerdzi. Ponadto zmieniona została forma okien, choć nadal przebite są one tylko od południa i wschodu, nie licząc otworów w nowożytnych sobotach i wieży. Wnętrze kościoła utrzymane jest dziś głównie w przeładowanej stylistyce barokowej, utrudniającej odnalezienie oryginalnych elementów późnogotyckich, takich jak XVI-wieczne malowane na deskach obrazy, arkada tęczy, czy pierwotny portal z prezbiterium do zakrystii. Zachował się także oryginalny portal wejściowy do nawy z wyciętą na nadprożu datą 1522. Warto ponadto zwrócić uwagę na starą podłogę, najeżoną nierównymi sękami.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom I, zeszyt 1, województwo krakowskie, red. J.Szablowski, Warszawa 1953.
Konieczny A., Badania dendrochronologiczne zabytków architektury drewnianej w województwie śląskim w latach 2010-2011, „Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego”, 4/2012.
Kubik J., Kościoły drewniane na Śląsku, Gliwice 2018.