Środa Śląska – kościół Podwyższenia Krzyża

Historia

   Kościół Podwyższenia Krzyża zbudowany został jako świątynia klasztorna franciszkanów, przybyłych do Środy około 1253 roku. O ich pierwszych latach pobytu w mieście niewiele wiadomo, przypuszczać jedynie można, iż konwent był raczej nieliczny, a kościół początkowo, podobnie jak zabudowania klauzury, drewniany. Budowę murowanego gotyckiego kościoła rozpoczęto w 1378 roku pod kierunkiem mistrza murarskiego Szymona i ukończono w pierwszej połowie XV wieku.
   Klasztor znacznie ucierpiał w 1428 roku w trakcie najazdu husytów. Murowany kościół uległ uszkodzeniu, natomiast drewniany klasztor został całkowicie spalony. Odbudowa z powodu kłopotów finansowych trwała bardzo długo, co więcej pod koniec XV wieku w konwencie zapanowało znaczne rozluźnienie, przez które na początku następnego stulecia klasztor znacznie opustoszał.
   Na początku  XVI stulecia wraz z szerzeniem się reformacji na Śląsku franciszkanie całkowicie opuścili Środę Śląską. Bezpańskie budynki przejęło miasto i przekształciło na szpital dla ubogiej ludności. W 1595 roku rada miejska postanowiła dokonać napraw, lecz prace przy kościele były raczej powierzchowne, skoro w 1620 roku przystąpiono ponownie do renowacji. W trakcie tych prac niespodziewanie spadł szczyt kościoła, który zburzył dach i sklepienie. Prace wznowiono dopiero po paru latach. Ciągnęły się one aż do 1675 roku, kiedy to do końca renowację doprowadzili franciszkanie przybyli z kościoła św. Doroty we Wrocławiu. Konsekracja odbyła się w 1727 roku, na kilka lat przed rozbiórką późnośredniowiecznych, drewnianych zabudowań klauzury i budową nowożytnych budynków klasztornych. Na początku XIX wieku miała miejsce kasata klasztoru i przejście jego dobytku na gminę ewangelicką. Zamieniony na magazyn kościół podupadł, przez co w 1902 roku rozebrano jego prezbiterium. Renowacja z lat 1933-1935 doprowadził do wybudowania brzydkiej wieży wschodniej i neogotyckiego zakończenia od wschodu.

Architektura

   Kościół usytuowany został  we wschodniej części średniowiecznego miasta, blisko murów obronnych, na terenie nieco niżej położonym niż rynek. Wzniesiono go z cegły o układzie gotyckim jako budowlę trójnawowę, czteroprzęsłową w systemie halowym, wielkości 24,1 x 15,9 metra, wysokości 14,6 metra, zakończoną od wschodu długim, wielobocznie zamkniętym prezbiterium o wymiarach 17,1 x 8,8 metra. Przy północnej ścianie prezbiterium umieszczono zakrystię i wieżę z murami podciągniętymi jedynie do wysokości dachów, zwieńczoną drewnianym hełmem. Do korpusu od północy dostawiona została natomiast zamknięta pięciobocznie kaplica. Kościół na zewnątrz opięto uskokowymi przyporami, między którymi przepruto ostrołukowe okna. Korpus i kaplicę nakryto stromymi dachami dwuspadowymi.
   Do wnętrza prowadziły dwa wejścia: od zachodu i od północy, osadzone w późnogotyckich, ostrołukowych portalach wykonanych z piaskowca. Północny otrzymał formę z rozczłonkowanymi ościeżami, liściastymi głowicami i maską w kluczu łęku. Wnętrza kościoła nakrywały założone w okresie późnogotyckim sklepienia krzyżowe, oparte na kwadratowych w przekroju filarach z uskokowymi narożnikami. Pomiędzy nawami rozciągały się ostrołuczne arkady, oświetlane od północy i południa wysokimi oknami przeprutymi w każdym przęśle oprócz południowo – zachodniego.
   Pierwotnie na całą szerokość otworu tęczowego rozciągało się lektorium. Przez wejście w przyziemiu wieży dochodziło się schodami do piętra wieży, gdzie w grubości muru znajdowało się wejście na górną partię lektorium. Po przeciwnej stronie, wnętrze południowe zapewne stanowiło łącznik pozwalający w przyziemiu wejść z nawy bocznej do prezbiterium, a być może połączone było także z klasztorem.

Stan obecny

   Mimo wielokrotnych zniszczeń i nieudanych renowacji do dnia dzisiejszego przetrwały mury obwodowe korpusu nawowego kościoła, północna kaplica z XV wieku, gotycki portal przy wieży z pierwszej połowy XV wieku oraz drugi gotycki portal w fasadzie zachodniej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIV wieku na Śląsku, Wrocław 2013.
Kozaczewski T., Środa Śląska, Warszawa 1965.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.