Historia
Budowa zamku miała zostać przeprowadzona w czasach króla Kazimierza Wielkiego, jednakże nic o tej inwestycji nie wspomnieli kronikarze Janko z Czarnkowa i Jan Długosz, a najstarsze ślady bytności człowieka na wzgórzu zamkowym wskazywałyby na jego zasiedlenie już w XIII wieku. Pierwsze drewniano – ziemne obwarowania mogły powstać w czasach księcia Leszka Białego i króla węgierskiego Andrzeja II, którego syn Koloman ożenił się z córką Leszka, a następnie dzięki wspólnej polsko-węgierskiej wyprawie zbrojnej z 1214 roku, został koronowany na króla Halicza.
Przebudowa na zamek murowany nastąpiła z XIV wieku, zapewne w drugiej połowie tamtego stulecia, przypuszczalnie z fundacji królewskiej. W 1372 roku Elżbieta, córka Władysława Łokietka, a żona władcy węgierskiego Karola Roberta, wystawiła ,,in Soban” dokument dla klarysek w Starym Sączu. Jako, że na terenie Królestwa Polskiego nie istniała wówczas osada o takiej nazwie, musiał on zostać wystawiony na stanowiącym wówczas własność królewską zamku, albo, co bardziej prawdopodobne, w osadzie Sobanya koło Prešova. Pierwsza bezsprzeczna informacja o zamku odnotowana została w 1415 roku, kiedy to pisał się z niego Piotr Lunak Kmita. W ręce rodu Kmitów Sobień dostać się mógł za życia ojca Piotra, kasztelana lubelskiego, pod koniec XIV wieku.
W XV wieku Sobień pełnił rolę prywatnej siedziby rodowej Kmitów. W 1474 roku miał zostać uszkodzony w czasie najazdu Węgrów, lecz w rzeczywistości wojska węgierskie dotarły wówczas najdalej w okolice Krosna. Ponownie zamek miał został uszkodzony w czasie walk polsko – węgierskich w 1512 roku. Jeśli do tego doszło, to został w kolejnych latach naprawiony i funkcjonował do końca XVI wieku. Po raz ostatni wspominany był w 1585 roku. Prawdopodobnie niedługo później został porzucony i zaczął popadać w ruinę, gdy Kmitowie przenieśli swą rezydencję do pobliskiego Leska.
Architektura
Zamek Sobień usytuowano na wysokim wzgórzu zlokalizowanym w dolinie Sanu, po północnej stronie koryta rzeki, w miejscu gdzie zakręcało ono z południa ku zachodowi. Najbardziej niedostępne i strome skarpy o wysokości około 69 metrów nad dnem doliny, skierowane były ku rzece oraz zasilającemu ją od wschodu niewielkiemu strumieniowi Sobienka. Również od zachodu i północy stoki stanowiły istotne zabezpieczenie, ze względu na obniżenie terenu oddzielające zamkowe wzgórze od pozostałej części masywu po północnej stronie.
Zamek wzniesiono z miejscowego kamienia na rzucie nieregularnego czworoboku o wymiarach 49 x 29 x 28 x 31 metrów, zwężającego się ku północnemu – zachodowi. Dziedziniec otaczał mur obronny o grubości od 1,8 do 2 metrów w przyziemiu. Brama wjazdowa w jego obręb musiała się znajdować po stronie północnej, w linii najdłuższej kurtyny. Być może wzmocniona była częściowo wysuniętym w przedpole budynkiem bramnym. Dojazd do zamku prowadził od strony północno – zachodniej, przez przedzamcze o zabudowie drewnianej, oddzielone rowem fosy i ziemnym wałem, przypuszczalnie zwieńczonym w koronie częstokołem. Majdan podzamcza w planie mógł mieć kształt zbliżony do trójkąta, być może z wieżopodobną strażnicą w narożniku zachodnim.
Skrzydło mieszkalne o wymiarach 12 x 31 metrów umieszczono w najbezpieczniejszym miejscu zamku, naprzeciwko bramy, po stronie południowo – wschodniej. Podzielone było w przyziemiu na dwa lub trzy pomieszczenia, wypełniając całą szerokość dziedzińca. Tradycyjny dla średniowiecza trójprzestrzenny podział mógł funkcjonować także na piętrze. Zwyczajowo pomieszczenia najniższej kondygnacji pełniły funkcje gospodarcze i pomocnicze, natomiast komnaty mieszkalne i reprezentacyjne znajdowały się na piętrach. Do zachodniej części ściany północnej przylegał czworoboczny aneks pełniący rolę przedsionka z wejściem.
W narożniku północno – zachodnim zamkowego dziedzińca stała czworoboczna wieża, flankująca bramę i drogę dojazdową do zamku. W początkowym etapie miała ona niewielką formę o wymiarach 4,5 x 7 metrów i była wysunięta przed obwód murów o 5 metrów, zaś po przebudowie z końca XIV wieku wciągnięto ją wgłąb dziedzińca, nadając wymiary 7,1 x 7,8 metra. Prawdopodobnie w XV wieku została wzmocniona od zewnątrz kilkoma przyporami, a jej wnętrze przykryto sklepieniami. Przed wieżą, po jej wschodniej stronie, przy kurtynie muru funkcjonował niewielki czworoboczny piec, w XIV wieku zastąpiony większym piecem na planie podkowy, zbudowanym z kamieni i gotyckiej cegły palcówki. Późniejszy piec, mimo dość znacznych wymiarów, służył do gotowania potraw i zapewne do wypieku.
Stan obecny
Na zarośniętym lasem wzgórzu do dnia dzisiejszego zachowały się ruiny wieży północno – zachodniej wraz z przyległym odcinkiem kurtyny muru, a także relikty budynku mieszkalnego w południowo – wschodniej części założenia oraz ślady wałów przedzamcza. Prawie całkowitej degradacji uległa północna i północno – wschodnia część murów zamku, która na niektórych odcinkach uległa obsunięciu ze skarpy wraz z fundamentami. Zamek przystosowany jest do zwiedzania, posiada m.in. platformę widokową na Bieszczady Wysokie, ustawioną na skarpie przed dawnym budynkiem mieszkalnym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Glinianowicz M., Sprawozdanie z badań archeologicznych i prac odgruzowujących w obrębie ruin zamku Sobień, stanowisko archeologiczne Manasterzec 1, gm. Lesko w 2025 roku, Sanok 2025.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Żurowski T.R., Sobień nad Sanem. Prace archeologiczne i konserwatorskie w 1966 r., „Materiały i sprawozdania rzeszowskiego ośrodka archeologicznego za 1966 rok”, tom 6, Rzeszów 1968.