Historia
Góra Ślęża w okresie wczesnego średniowiecza stanowiła pogański ośrodek kultowy, wzmiankowany w początkach XI wieku przez biskupa i kronikarza Thietmara. Dlatego w XII wieku stała się celem akcji chrystianizacyjnej, prowadzonej z inicjatywy komesa Piotra Włostowica przez wrocławski klasztor augustiańskich kanoników pod wezwaniem NMP. Jego ślężańskie posiadłości zatwierdzały bulle protekcyjne papieży Eugeniusza III z 1148 roku i Celestyna III z 1193 roku, a około 1149-1150 roku miało miejsce nadanie dziesięcin klasztorowi NMP na Piasku i kościołowi NMP na górze Ślęży („in monte Silencii”). Nie wiadomo jednak, czy dokumenty te odnosiły się do zabudowań na szczycie Ślęży, czy też do siedziby konwentu na terenie dworu Włostowica w Górce, gdzie zakonnicy mogli zostać sprowadzeni z trudno dostępnego i wilgotnego szczytu.
W 1209 roku książę Henryk Brodaty rozgraniczył leżące na Ślęży dobra klasztorne od książęcych, co być może wiązało się także z obaleniem pogańskich rzeźb ślężańskich, na których nakreślono charakterystyczne znaki graniczne. W 1242 i 1245 roku „in monte Slenz” wystawił dokumenty książę Bolesław Rogatka, nie wiadomo jednak czy dokonał tego w budowli sakralnej, czy też mieszkalno – obronnej. W 1247 roku odnotowany został Przedbor, kasztelan „de Slenz” i Piotr „procurator montis Zlenz”, wskazując już na funkcjonowanie na Ślęży budowli świeckiej. Bezpośrednia wzmianka o zamku na Ślęży pojawiła się w 1296 roku, gdy książę Bolko I Surowy przejął „castrum Czobotha” z rąk Henryka V Grubego. Niedługo później musiał on popaść w ruinę, gdyż wzmianki z 1321 i 1336 roku odnotowały jedynie samą górę, natomiast gdy w 1343 roku książę Mikołaj ziębicki sprzedał Sobótkę Bolkowi II Małemu, to zbył ją wraz z miejscem w którym miał zostać zbudowany zamek, a gdzie kiedyś znajdował się zamek na szczycie góry („cum omnibus attinentiis et nominatim loco construendi castri, in quo olim in montis summitate castrum habebatur”).
Gotycki murowany zamek zbudowany został w latach 1343-1353, prawdopodobnie z fundacji księcia Bolka II Małego. W 1353 i 1356 roku odnotowywany był już w spisach miast i warowni księstwa świdnicko-jaworskiego. Jako „das hus czum Czoboten” nadany został dożywotnio Bolkowi II przez cesarza Karola IV. W 1369 roku wzmiankowany był burgrabia Nikolaus Zachenkirchen (Sachkirch) z Weizenrode koło Świdnicy, a w 1397 roku Daniel, burgrabia „Czobtenberg”. W 1402 roku zamek dzierżył starosta Beneš z Choustníka. Król Wacław IV odstąpił księstwo świdnickie margrabiemu morawskiemu Prokopowi, za wyjątkiem góry Ślęży i zamku „Czobotemberg genant Slezia die vesten”. Być może z zamkiem związane były wydarzenia z 1410 roku, kiedy to doszło do pojmania i uprowadzenia na Ślężę Mikołaja, sufragana we Wrocławiu, przez Heinricha Rorau i Dietricha Dörninga, zakończonego nałożeniem na porywaczy ekskomuniki. Dwa lata później wzmiankowani byli burgrabiowie z „Czobtenberge”.
W czasie wojen husyckich zamek na Ślęży zajęty został w 1428 roku przez oddział dwustu konnych i czterystu pieszych pod wodzą Jana Koldy zwanego Hammerschlag. By wyprzeć husytów, mieszczanie wrocławscy zorganizowali zbrojną wyprawę i odbili zamek po czternastodniowym oblężeniu, zakończonym szturmem i kapitulacją husyckich obrońców. Pomimo zniszczeń jakie musiał podnieść zamek w trakcie walk, był nadal użytkowany, gdyż pojawił się w 1431 roku w dokumencie cesarza i króla Zygmunta Luksemburczyka, jako „unsir Slosse Sobottenberg”. Wtedy to góra wraz zamkiem i jego przynależnościami została zastawiona Thymonowi von Colditz, z zastrzeżeniem jednak, że zamek pozostanie własnością królów czeskich.
W 1471 roku zamek był siedzibą raubritterów pod przywództwem Dietricha von During, zniszczoną przy użycia armaty w trakcie wyprawy Zygmunta Jagiellończyka oraz mieszczan świdnickich i wrocławskich. W 1493 roku książęca część Ślęży, zastawiona rodzinie von Colditz, została przekazana przez króla Władysława Thymonowi von Colditz, ale już w 1494 roku pełnomocnicy Thymona sprzedali jego część Ślęży opatowi wrocławskich augustianów, Benedyktowi. W 1503 roku Jan von Schellenbergk, najwyższy komornik Królestwa Czeskiego, przyłączył sądownictwo na zamku i lennie zamkowym Ślęży („Zcotenbergk”) do zamku Książ i tamtejszego sądownictwa, które należało do Krzysztofa von Talkenberge. Gdy w 1543 roku na skutek złej pogody zawaliła się wieża („collapsa est antiquissima turris in monte Zobbtensi”), zamek był już zapewne od dawna niezamieszkany.
Architektura
Zamek zbudowany został na szczycie Ślęży, najwyższej górze Masywu Ślęży i całego Przedgórza Sudeckiego, dominującej nad okolicznym płaskim lub pagórkowatym terenem i jedynie od południa sąsiadującej z wyższym szczytem Raduni. Pod budowę wybrano niewielkie, częściowo sztucznie utworzone plateau, usytuowane na północ od grupy skał tworzących kulminację o wysokości 707 metrów n.p.m., a od wschodu sąsiadujące z większym i nieco niżej położonym spłaszczeniem, ograniczonym wczesnośredniowiecznym kamiennym wałem.
Pierwotnie w miejscu rdzenia zamku wznosiła się murowana budowla, przypuszczalnie o formie rotundy, z częścią kolistą o średnicy co najmniej 6,8 metra i być może z czworobocznym prezbiterium po stronie wschodniej. Utworzona w technice opus emplectum (zewnętrzne i wewnętrzne lico muru z kamieni, wewnętrzny rdzeń z zalanego zaprawą gruzu), miała grube mury o szerokości około 1,4 metra, utworzone z kamienia łamanego, spajanego dużą ilością zaprawy piaskowo – wapiennej z dużą zawartością węgli drzewnych. Uległa ona rozbiórce w połowie XIV wieku, wraz z podjęciem prac budowanych nad zamkiem.
Zamek ślężański zbudowany został z miejscowego kamienia łamanego, układanego w warstwach wyrównawczych, łączonego zaprawą piaskowo – wapienną, z zastosowaniem na niewielką skalę piaskowca oraz cegieł do uformowania otworów. Utworzono go na nieregularnym rzucie o dłuższej osi północ – południe, z obwodem murów dostosowanym do kształtu terenu, a przez to zwężającym się w stronę północną. Jego dominantą wysokościową była czworoboczna wieża, zapewne usytuowana w narożniku północno – wschodnim, natomiast zabudowa mieszkalna tworzyła cały bok zachodni założenia. Ponadto we wschodniej części dziedzińca przy murze znajdował się trapezowaty w planie budynek z głęboką piwnicą wykutą w skale. Brama wjazdowa do zamku przypuszczalnie znajdowała się w narożniku południowo – wschodnim, w miejscu gdzie poprowadzona pod skosem kurtyna wschodnia poszerzała dziedziniec i tworzyła lekkie zaoblenie.
Główną część mieszkalną tworzył dom na planie zbliżonym do prostokąta o wymiarach 21-22 x 8-10 metrów, usytuowany w północnej części zachodniego ciągu zabudowań. Od zachodu podpierały go cztery masywne przypory, dlatego zapewne jego najniższa, częściowo wykuta w skalnym podłożu kondygnacja była podsklepiona. Wnętrze było jednotraktowe i trójprzęsłowe, przypuszczalnie z typowym dla średniowiecza podziałem na gospodarcze przyziemie i mieszkalno – reprezentacyjne piętra, z których te pierwsze mogły być dostępne z poziomu dziedzińca schodami w dół, a piętra przy pomocy dostawianych do elewacji drewnianych ganków. W XV wieku wprowadzono nowe podziały pomieszczeń piwnicznych, które doprowadziły do wydzielenia czterech pomieszczeń o zróżnicowanej szerokości. Jedno z nich, najwęższe, zapewne miało charakter komunikacyjny. W obręb skrzydła zachodniego należał także wydłużony, jednotraktowy budynek położony w części południowej. Jego szerokość wynosiła około 8,5 metra, był więc węższy od domu północnego, ze wschodnią fasadą nieco cofniętą w stosunku do niego.
Czworoboczna budowla północno – wschodnia, czyli przypuszczalna narożna wieża mieszkalna, miała w planie wymiary 10,7 x 8,7 metra, mury o grubości w przyziemiu 1,8 metra (porównywalne grubością z murami tworzącymi obwód zamku) i była silnie zaakcentowana masywnymi ciosami. Od południa sąsiadowała z aneksem wielkości 3 x 6,5-7,5 metra, nie tylko o mniejszej wysokości, ale i przypuszczalnie o mniejszej wysokości. W jego ścianie zachodniej, przy styku z wieżą, znajdowało się wejście do sklepionej piwnicy, z kolebką przebiegającą w osi północ – południe, osadzoną na odpowiednio przygotowanych odsadzkach.
Stan obecny
Obecnie na terenie północnej części zamku znajduje się kaplica Nawiedzenia NMP wzniesiona w latach 1698-1702. po odbudowie z połowy XIX stulecia zwieńczona wieżą widokową. W jej wnętrzu czytelne są zarysy obwodu obronnego zamku oraz relikty budynków zamku i hipotetycznej romańskiej rotundy, dostępne w obrębie ekspozycji archeologicznej w podziemiach kościoła. Przyziemne fragmenty zamkowych murów widoczne są również w terenie po południowej stronie budynku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Kastek T., Krzywka M., Limisiewicz A., Mruczek R., Ecclesia Sancte Marie de Monte Silencii, albo o krótkiej karierze i długich poszukiwaniach pewnego kościoła [w:] Architektura sakralna w początkach państwa polskiego (X-XIII wiek), red. T.Janiak, D.Stryniak, Gniezno 2016.
Limisiewicz A., Mruczek R., Stefanowicz M., Castrum Czobotha – późnośredniowieczny zamek na szczycie góry Ślęży koło Sobótki. Stan i potrzeby badań [w:] Ślężańskie światy, red. W.Kunicki, J.Smereka, Wrocław 2013.