Historia
Budowa murowanego zamku w Sławkowie została rozpoczęta przez biskupa krakowskiego Pawła z Przemankowa, w związku z założeniem i chęcią wzmocnienia sąsiedniego miasta. Według przekazów pisemnych jeszcze w 1279 roku Sławków był wsią. Po translokacji z późniejszego Starego Sławkowa, lokowano ją na prawie miejskim przed 1286 rokiem, kiedy to po raz pierwszy Sławków określono mianem „civitas”. Zamek zaczęto więc prawdopodobnie budować między 1280 a 1283 rokiem, gdy pogorszyły się stosunki Pawła z Przemankowa z księciem Leszkiem Czarnym.
Prace budowlane z lat 80-tych XIII wieku nie zostały ukończone według pierwotnych planów. Miało to związek z uwięzieniem biskupa przez Leszka Czarnego na początku 1283 roku i zajęciem jego dóbr. Ugoda zawarta została pod koniec 1284 roku, lecz rok później bunt rycerstwa pod przewodnictwem wojewody sandomierskiego Ottona, w którym brać miał także udział Paweł, doprowadził do kolejnych walk, zakończonych drugą ugodą z 1286 roku. Być może jeszcze przed jej zawarciem w Sławkowie podjęto dalsze prace budowlane przy zamku, prowadzone już jednak na mniejszą skalę i skupione wokół wieży mieszkalnej. Zamek z pewnością funkcjonował w 1289 roku, gdy książę Henryk IV Probus w drodze na Kraków zajął Sławków, oddając go w zarząd Henrykowi z Woszowa, z powodu opowiedzenia się Pawła z Przemankowa po stronie jego politycznych przeciwników. Była to pierwsza bezpośrednia wzmianka pisemna o zamku.
W 1291 roku biskup Paweł z Przemankowa stał na czele panów małopolskich, pertraktujących w Lutomyślu z czeskim królem Wacławem II. Zamek sławkowski znajdował się wówczas w rękach zwolenników Przemyślidów. Dwa lata po śmierci Pawła Sławków przeszedł w ręce biskupa krakowskiego Jana Muskaty. W 1295 roku otrzymał on od Wacława II prawo obwarowania biskupich miast („blancis et fossato”) w Tarczku, Iłży, Kielcach i Sławkowie. To ostatnie pełniło wówczas wraz z zamkiem rolę biskupiej rezydencji i ośrodka administracyjnego oraz stanowiło bazę wypadową dla grabieżczych wypraw w okresie walk Muskaty z Władysławem Łokietkiem. W związku z tym w 1309 roku wojska księcia zdobyły Sławków. Zamek pozostawał w rękach władcy prawdopodobnie aż do jego śmierci w 1320 roku. W 1327 roku wraz z miastem zajęły go wojska czeskie Jana Luksemburczyka w pochodzie na Kraków. Następnie miała miejsce ponad roczna okupacja węgierska miasta i z pewnością również zamku. Biskup Jan Grot odzyskał Sławków na skutek napomnień papieskich pod adresem władców Czech, Węgier i Polski.
W XV wieku Sławków podupadł z powodu pogorszenia sytuacji ekonomicznej oraz ze względu na działania zbrojne. W 1433 roku miasto napadli i złupili husyci, rok później raubritter i awanturnik polityczny Mikołaj Kornicz Siestrzeniec, a w 1455 roku zamek wraz z miastem został zniszczony przez nieopłacone zaciężne oddziały polsko-morawskie Jerzego Stosza i Jana Świeborowskiego. Dawniej uważano, że zamek wraz z murami miejskimi po tym wydarzeniu nie został już odbudowany, jednak znajdująca się w dobrym stanie wieża zamkowa została ukazana na weducie z około 1536-1537 roku. Dopiero z czasem biskupi przenieśli swą rezydencję z zamku do wygodniejszego pobliskiego dworu, przez co średniowieczna wieża mieszkalna wraz z pozostałymi zabudowaniami zamku najpewniej przed końcem XVI wieku popadła w ruinę.
Architektura
Zamek usytuowany był po południowo – wschodniej stronie miasta, gdzie górował nad zakolem szerokiej i zabagnionej doliny Białej Przemszy. Od strony rzeki, pierwotnie otaczającej miasto i zamek z trzech stron, zabezpieczały go strome zbocza, natomiast od północnego – zachodu wzniesiony w drugiej połowie XIII wieku rozległy obwód warowny miasta, utworzony na rzucie zbliżonym do kwadratu z zaoblonymi lub ściętymi narożnikami, wielkości około 16 ha. Zamek nie był sprzężony z miejskimi fortyfikacjami, ale znajdował się w ich bliskiej odległości, oddzielony korytem fosy. W pobliżu, po stronie północnej, znajdował się także kościół farny, usytuowany poza murami miejskimi i poza obrębem zamku, ale być może stanowiący osobny ufortyfikowany punkt. Bardzo nietypową cechą sławkowskiego zamku było umieszczenie go na terenie znajdującym się poniżej poziomu miasta, a nie na przewyższającym go wzgórzu.
Początkowo zamek był prostym, ale obszernym jak na drugą połowę XIII wieku założeniem, składającym się z masywnego muru obwodowego o grubości 2,3 metra, zbudowanego na planie nieregularnego czworoboku o wymiarach 124 x 90 x 75 x 90 metrów. Mury wzniesione były z układanych warstwowo kamieni dolomitowych, łączonych zaprawą wapienną o dużej zawartości piasku, która nadawała jej żółtawy kolor. Przed murem, w odległości około 10 metrów, przekopano fosę o szerokości 5 metrów. W odcinku południowo – wschodnim znajdowała się otwarta od wewnątrz prostokątna baszta o wymiarach 11 x 6,5 metra, wysunięta przed lico obwodu i podzielona stropem na co najmniej dwie kondygnacje. Podobna, choć nieco mniejsza półbaszta chroniła północno – wschodniego fragmentu muru. Obie w chwili budowy stanowiły rozwiązanie nowatorskie na terenie Małopolski, rozpowszechnione w fortyfikacjach miejskich dopiero w XIV wieku.
W końcu XIII wieku obszar pierwotnego zamku, prawdopodobnie jeszcze nie ukończonego, został znacząco pomniejszony. Ponadto południowo – wschodnią półbasztę przekształcono w wieżę mieszkalno – obronną, która po przebudowie uzyskała wymiary 11 x 12 metrów i grubość murów 2,3 metra, z niewielkim aneksem po stronie południowo – zachodniej. Nowszą część wieży w odróżnieniu od starej wzniesiono z kamienia wapiennego z zaprawą o dużej ilości wapna, nadającą jej kolor białawy. Wieżę otoczyła nowa fosa o szerokości około 10 metrów i wał ziemny o szerokości u podstawy od 6 do 8 metrów, wysokością sięgający około 1,5 metra (ziemia z nowszej fosy posłużyła do zasypania starego przekopu i utworzenia wału).
Na początku XIV wieku do północno – wschodniej ściany wieży mieszkalnej dostawiono murowany aneks na rzucie kwadratu o boku 3,3 metra, wzmocniony dwoma narożnymi przyporami. Prawdopodobnie mieścił on klatkę schodową, która zastąpiła pierwotny system komunikacji pionowej, być może o formie zwykłych drabin lub drewnianych schodów. Ponadto do rdzenia wieży od wschodu dostawiono dwie umieszczone pod skosem przypory. Mogły one powstać celem wzmocnienia konstrukcji od strony zbocza, być może po jej podwyższeniu o kolejną kondygnację. Również w początkach XIV wieku na wzniesieniu po północno – zachodniej stronie wieży zbudowano budynek bramny o wymiarach 7 x 9 metra, wiodący na przywieżowy dziedziniec od strony miasta.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowały się zakonserwowane mury przyziemia wieży mieszkalnej i budynku bramnego, ujawnione w trakcie prac archeologicznych. W ostatnich latach na sięgającej maksymalnie kilku metrów wysokości koronie ścian wieży mieszkalnej nadbudowano niewielką drewnianą platformę widokową. Pozostałości zamku znajdują się na rogu ulic Browarnej i Staropocztowej. Zwiedzanie możliwe jest przez cały rok, lecz poza sezonem klucz do wejścia może znajdować się w miejskim muzeum regionalnym (Miejski Ośrodek Kultury) na sławkowskim placu rynkowym. Godziny zwiedzania: wtorek i czwartek 8.00 do 14.00, środa i piątek 10.00 do 18.00 oraz w ostatnią sobotę i niedzielę miesiąca od 11.00 do 16.00.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Antoniewicz M., Zamki na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, Kielce 1998.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Pierzak J., Wyniki najnowszych badań nad zamkiem biskupów krakowskich w Sławkowie, woj. Katowice, „Śląskie prace prahistoryczne”, 3/1994.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.