Historia
Najstarszą drewniano – ziemną siedzibę kasztelanów siewierskich wniesiono około drugiej ćwierci lub połowy XIII wieku. Budowa najstarszego elementu murowanego zamku, cylindrycznej wieży typu bergfried, w świetle badań archeologicznych miała miejsce w trzeciej ćwierci XIII wieku, być może około 1276 roku, kiedy to Siewierz uzyskał prawa miejskie. Przebudowa obwodu obronnego zamku na kamienny mogła nastąpić już w połowie XIV wieku, gdyż w 1359 roku zamek siewierski określony został mianem „haus”, używanym do nazywania budowli murowanych. Najstarsza wzmianka o zamku („castrum Sevor”) w źródłach pisanych odnotowana została w 1337 roku, kiedy to książę cieszyński Kazimierz I zobowiązał się zapłacić Władysławowi, księciu Bytomia, Toszka i Koźla 720 grzywien oraz 133 kopy groszy za siewierski okręg zamkowy, a także dodatkowo 150 grzywien groszy praskich za wyzbycie się zamku siewierskiego.
Od XIII wieku Siewierz podlegał piastowskim książętom opolskim. W latach 1337-1359 należał do księcia cieszyńskiego Kazimierza I, zaś w 1359 roku książę cieszyński Przemysław Noszak sprzedał księstwo siewierskie księciu świdnicko – jaworskiemu Bolkowi II. W 1443 roku zadłużony książę cieszyński Wacław I sprzedał zamek wraz z ziemią siewierską biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu („castrum principale ducatus et terre Sewyor”). Po kilkuletnim sporze z innymi książętami śląskimi, biskupi krakowscy przyjęli świecki tytuł książąt siewierskich, a księstwo siewierskie stało się prawie niezależnym organizmem politycznym, nie traktowanym już jako część Śląska. Zamek zaczął pełnić rolę administracyjnej i politycznej siedziby tego księstwa, dzięki czemu został rozbudowany oraz nabrał reprezentacyjnego wyglądu.
W XVI wieku biskupi rozbudowali warownię, nadając jej wystrój renesansowy i przystosowując do obrony przy użyciu broni palnej. Szczególne zasługi miał w tym dziele Jan Konarski, Andrzej Zebrzydowski, Filip Padniewski i Franciszek Krasiński. W XVII wieku zamek zaczął z wolna podupadać, a dewastację pogłębił najazd Szwedów. Po zniszczeniach wojennych ostatnią większą odbudowę i przebudowę podjęto w latach 1681-1699 z inicjatywy biskupa Jana Małachowskiego. W 1790 roku Sejm Wielki zlikwidował księstwo siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej. Zamek opuszczony przez księcia biskupa Feliksa Pawła Turskiego, od tamtej pory popadł w ruinę. Jeszcze w czasie wojen napoleońskich był wykorzystywany militarnie, jednak od 1807 roku pozostawał już niezamieszkany.
Architektura
Zamek siewierski usytuowano w zakolu rzeki Czarnej Przemszy, na sztucznym kopcu pośród jej rozlewisk i bagien. Początkowo była to warownia drewniano – ziemna, otoczona szerokim, ale stosunkowo niskim, piaszczystym wałem, o krawędziach umocnionych za pomocą drewnianych pali oraz dranic ułożonych podłużnie i wspartych o pale. Przed wałem przebiegała fosa, natomiast wewnątrz obwodu obronnego funkcjonowały drewniane zabudowania.
Najstarszą budowlą murowaną zamku była wzniesiona około trzeciej ćwierci XIII wieku cylindryczna wieża o średnicy 9 metrów, w kolejnym etapie rozbudowy otoczona murem obwodowym. Wieża zapewne miała gabaryty zbliżone do wież nieodległych zamków w Smoleniu, czy Olsztynie, a więc jej wysokość sięgać mogła około 20-30 metrów. Pełniła rolę bergfriedu, czyli wieży ostatecznej obrony. Wzorem innych budowli jej najniższa kondygnacja mieścić mogła ciemną komorę przeznaczoną na więzienie lub spiżarnię, nad którą mogło się znajdować pomieszczenie straży lub komora pełniąca rolę przedsionka z wejściem. Wyżej znajdować się mogło pomieszczenie przeznaczone do przebywania na czas oblężenia, natomiast najwyższa, przykryta stożkowym dachem kondygnacja zapewne była przeznaczona do czynnej obrony. Komunikacja pionowa odbywać się mogła za pomocą drabin lub wewnętrznych schodów w grubości muru.
Obwodowy mur obronny zamku posadowiony został na starszym wale drewniano – ziemnym. Takie rozwiązanie wybrano ze względu na podmokłe i niestabilne podłożone oraz chęć wyzyskania dobrze ułożonego podłoża. Koronę starego wału ścięto, a następnie wykonano w niej wkop fundamentowy wzmocniony szalowaniem. Mur obronny założono na planie zbliżonym do owalu i nie połączono w żadnym miejscu z bergfriedem. Miał około 1,5-2 metry grubości i 8 metrów wysokości. W koronie zwieńczony był chodnikiem straży, prawdopodobnie ukrytym za blankowanym przedpiersiem.
Najstarszy murowany budynek mieszkalny zamku prawdopodobnie znajdował się w zachodniej lub północno – zachodniej części dziedzińca, gdzie stanowił część obwodu obronnego zamku lub był przystawiony do muru obronnego. Mógł on mieć dwie lub trzy kondygnacje, z typowym dla średniowiecza podziałem na gospodarcze przyziemie i mieszkalno – reprezentacyjne piętro. Część z pomieszczeń budynku mogła być przykryta sklepieniami krzyżowo – żebrowymi (gotycki zwornik odnaleziony został na terenie fosy). Kolejny murowany budynek znajdować się mógł we wschodniej części dziedzińca. Wjazd na teren zamku prowadził od strony południowej. Początkowo był to prosty portal przepruty w murze, lecz około połowy XV wieku został wzmocniony budynkiem bramnym.
W trakcie wielkiej przebudowy, przed 1518 rokiem, wzniesiono nową wieżę bramną w północnej części założenia. Zbudowano także dom mieszkalny na wschód od wieży, którą rozebrano prawdopodobnie w latach 30-tych XVI wieku. Z jej materiału wybudowano południowe i nowe zachodnie skrzydło zamku. W 1575 roku wzniesiono taras dla artylerii, a bramę wjazdową umocniono dwukondygnacyjnym przedbramiem o formie bastei, do której wiódł zwodzony most. W przejeździe bramy wjazdowej znajdowała się zapadnia, odcinająca w wypadku zdobycia przedbramia dalszy dostęp do zamku.
Stan obecny
Zamek znajduje się obecnie w formie trwałej ruiny, będącej pozostałością rezydencji jaką zamek stał się po przebudowach renesansowych i barokowych z XVI i XVII wieku. Choć przekształcenia te zatarły gotycki charakter zamku, to jego kształt pozostał czytelny, za sprawą wchłonięcia pierwotnych murów we wczesnonowożytne założenie. Gotycki mur obronny w najlepszym stanie przetrwał po stronie wschodniej, pomiędzy drugą i trzecią przyporą. Przepruty jest tam kilkoma renesansowymi oknami, co unaocznia jego dużą grubość, znacznie różniącą się od nowożytnych skrzydeł, które po likwidacji krenelażu nadbudowano zewnętrznymi ścianami na starym murze. Gotycki mur zachował się na całym obwodzie, za wyjątkiem odcinka południowego. Ponadto widoczne są fragmenty ścian skrzydeł mieszkalnych, wieża nad bramą główną, barbakan. W trakcie prowadzonych od 2007 roku prac renowacyjnych wybudowano drewniany most prowadzący do zamku, oraz wyłożono granitową kostką dziedziniec zamkowy, z oznaczeniem miejsca gdzie stał bergfried. Zabezpieczono też i zrekonstruowano część murów oraz usunięto graffiti naniesione przez wandali. Zwiedzanie odbywa się za pośrednictwem Punktu Informacji Turystycznej w Siewierzu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Antoniewicz M., Zamki na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, Kielce 1998.
Ginter A., Pietrzak J., Rok A., Badania archeologiczne na zamku w Siewierzu, województwo śląskie [w:] Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2007-2008, Katowice 2010.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Rok A., Najstarsza, gotycka forma architektoniczna zamku w Siewierzu. Wstępne omówienie problematyki, „Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego”, 4/2012.
Rok A., Zamek w Siewierzu wczoraj i dziś, Siewierz 2006.
Sypek R., Zamki i obiekty warowne Jury Krakowsko-Częstochowskiej, Warszawa 2003.