Historia
Pierwszy kościół parafialny we wsi Sieroty funkcjonował już pod koniec XIII wieku. Na jego miejscu około początku drugiej ćwierci XV wieku zaczęto wznosić późnogotycką budowlę sakralną. Prace budowlane rozpoczęto od murowanego prezbiterium, dla którego więźby dachowej drewno ścięto wczesną wiosną 1427 roku. Wykonanie i montaż konstrukcji mogły się odbyć w tym samym roku co ścinka, o ile drewno nie było dłużej składowane. Do budowy drewnianej nawy przystąpiono po kilkunastoletniej przerwie. Materiał na tą część kościoła zorganizowano jesienią 1456 roku lub zimą na przełomie 1456 i 1457 roku, a więc budowę nawy można było przeprowadzić w 1457 roku.
Około 1470 roku wnętrze prezbiterium ozdobione zostało ściennymi malowidłami, natomiast około 1500 roku odlano nowy dzwon dla wieży. Udekorowany i wyposażony kościół na dłuższy czas pozostawiony został w późnogotyckiej formie. Prawdopodobnie dopiero w 1544 roku z bliżej nieznanych przyczyn podwyższono więźbę dachową prezbiterium. Okres wczesnonowożytny nie przyniósł większych zmian architektonicznych budowli, pomimo, że pod koniec XVI wieku, kościół został przejęty przez gminę protestancką. Już jednak w 1629 roku zwrócono go katolikom. Służył im nadal w 1679 roku, gdy w protokole wizytacyjnym zapisano, że podłoga kościoła wykonana była z żerdzi, a chrzcielnicę stanowił wydrążony pień drzewa, w którym położono miedziany czerpak.
W 1700 roku wieś spustoszona została dużym pożarem, ale sam kościół najwyraźniej nie odniósł żadnych poważniejszych zniszczeń, gdyż zachował średniowieczny zrąb ścian nawy i więźbę dachową nad prezbiterium. Do napraw i częściowej przebudowy przystąpiono dopiero w drugiej połowie XVIII wieku, kiedy to wymieniona została więźba dachowa nad nawą wraz z wieżyczką na sygnaturkę, być może uszkodzona w czasie wichury lub nadwyrężona upływem czasu. Przeprowadzono ponadto drobne naprawy zrębu ścian nawy oraz założono nowe pułapy nad prezbiterium, nawą i lożą kolatorską. Prace odbywały się etapami, z których pierwszy zakończył się około 1754 roku, a drugi rozpoczął najwcześniej w 1758 roku. Następnie około 1773-1775 wniesiono nową wieżę główną, umieszczoną na podwalinie starej dzwonnicy. Kolejny remont kościoła miał miejsce w 1894 roku. W 1936 roku podczas napraw w prezbiterium odsłonięto zamalowane średniowieczne polichromie. Okres drugiej wojny światowej zabytkowa budowla przetrwała bez strat.
Architektura
Kościół zbudowany został na niewielkim wzniesieniu, przeznaczonym na wiejski cmentarz. W okresie późnego średniowiecza składał się z drewnianej nawy na planie czworoboku zbliżonego do kwadratu, murowanego prezbiterium z trójbocznym zamknięciem po stronie wschodniej i również murowanej prostokątnej zakrystii przy północnej ścianie prezbiterium. Od zachodu znajdowała się drewniana wieża, być może nieco starsza niż nawa, co wskazywałoby, że funkcjonowała jako wolnostojąca do czasu jej budowy. Kościół został zorientowany względem stron świata.
Prezbiterium kościoła wzniesione zostało z wapiennego kamienia łamanego. Jego mury od strony zewnętrznej podparte zostały masywnymi, pozbawionymi uskoków przyporami, pomiędzy którymi przeprute zostały trzy okna. Prawdopodobnie pierwotnie były one obustronnie rozglifione i zamknięte ostorłucznie. Umieszczenie wokół prezbiterium grubych przypór wskazywałoby, że wnętrze było podsklepione lub przynajmniej planowano jego założenie. Sąsiednią zakrystię przykryto sklepieniem kolebkowym. Obie te części połączono portalem ze wzmocnionymi okuciami drzwiami, celem zabezpieczenia kosztowności w zakrystii. Na nawę prezbiterium otwarto bez arkady tęczy, zapewne jedynie z belką tęczową przeciągniętą w poprzek prostokątnego otworu.
Więźba dachowa prezbiterium wykonana została w konstrukcji storczykowej, dwujętkowej. Początkowo opierała się bezpośrednio na murze. Przypuszczalnie w pierwszej połowie XVI wieku z nieznanych przyczyn wykonano nietypową drewnianą konstrukcją na koronie murów, utworzoną z półmetrowej wysokości wieńca jodłowych ścian i zespołu podciągów, na których spoczęła więźba z 1427 roku. Na podbudowie więźba została posadowiona w ten sposób, że jej pierwotne belki wiązarowe, z przybitymi od spodu deskami stropu, pozostały na dawnych miejscach, natomiast krokwie spięto wyżej nowymi belkami wiązarowymi. Podwyższenie mogło mieć na celu nowe ukształtowanie bryły kościoła z zewnątrz i byłoby uzasadnione tylko w przypadku wprowadzenia zmian w formie dachu nawy, w celu optycznego zintegrowania obu części kościoła. Przebudowa nie została natomiast przeprowadzona ze względu na podwyższenie stropu prezbiterium, gdyż pierwotne belki wiązarowe, pełniące rolę stropowych, pozostały nieruszone na dawnych miejscach.
Nawa wzniesiona została z drewna jodłowego w technice zrębowej (wieńcowej). Utworzono ją z układanych poziomo na dębowej podwalinie belek – półokrąglaków, których końce w narożach połączono przy pomocy odpowiednich zaciosów i bez ostatków (wystających przed narożniki końcówek belek). Dzięki temu w budowie nawy nie było konieczności wykorzystywania gwoździ lub innych metalowych elementów. W zrębie ścian wycięte zostały otwory okienne, początkowo zapewne o niewielkich rozmiarach i czworobocznych kształtach. Wejście do nawy wiodło jedynie od zachodu, poprzez przedsionek w przyziemiu wieży.
Stan obecny
Kościół Wszystkich Świętych jest dziś jedną z nielicznych budowli sakralnych o mieszanej, murowano – drewnianej konstrukcji, a dodatkowo jedną z najstarszych w Polsce budowli wykonanych z drewna. Zachował XV-wieczne mury prezbiterium i zakrystii oraz drewniany zrąb ścian nawy. Nowożytna jest wieża, wieżyczka na kalenicy dachu, przydaszki i północny aneks przy nawie oraz więźba dachowa nawy. Niestety przekształceniu uległy wszystkie otwory okienne. W prezbiterium obejrzeć można gotycką polichromię z około 1470 roku, ze scenami z życia Chrystusa i postaciami świętych. Na ołtarzu głównym znajdują się dwie gotyckie rzeźby z około 1500 roku, natomiast dwie kolejne rzeźby z około 1480 roku przeniesione zostały do depozytu Muzeum Archidiecezjalnego w Rudach. W przejściu z prezbiterium do zakrystii zachowały się oryginalne gotyckie drzwi z okuciami. Cechy gotyckie mają również drzwi między nawą a wieżą. Pozostałe wyposażenie i wystrój wnętrza kościoła są nowożytne.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom VI, zeszyt 5, województwo katowickie, red. I. Rejduch-Samkowa, J. Samka, Warszawa 1966.
Konieczny A., Sprawozdanie z badań dendrochronologicznych zabytkowych kościołów w województwie śląskim przeprowadzonych w 2008 roku, „Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego”, 1/2009.
Kubik J., Kościoły drewniane na Śląsku, Gliwice 2018.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.