Sandomierz – zamek królewski

Historia

   Gród sandomierski na wzgórzu zamkowym był jedną z głównych rezydencji książęcych, od XII wieku pełnił funkcję ośrodka kasztelani, a w XII-XIII wieku stolicy księstwa dzielnicowego. W 1241 roku gród sandomierski został zdobyty w trakcie najazdu Mongołów oraz ponownie zniszczony przez nich na przełomie 1259 i 1260 roku. Po odbudowie i wzmocnieniu oparł się najazdowi rusko – litewskiemu w 1280 roku, a także kolejnemu najazdowi mongolskiemu parę lat później. W 1328 roku dzierżawca dóbr sandomierskich, Andrzej Ciołek, obiecał część dochodów przeznaczyć na naprawy, lecz prawdopodobnie jego stan był coraz gorszy, a zapewne w większości drewniane obwarowania i zabudowania nie spełniały wymagań okresu pełnego średniowiecza.
   Zasadnicza przebudowa grodu na zamek murowany rozpoczęła się w latach 1349—1352 z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Stanowił on pierwotnie osobny punkt obronny, lecz po wzniesieniu miejskich murów obronnych w drugiej połowie XIV wieku, zamek i miasto utworzyły wspólny system warowny, choć bezpośrednie połączenie murów miejskich i zamkowych mogło nastąpić nieco później.
   Zamek po raz kolejny został przebudowany około 1520 roku z inicjatywy króla Zygmunta I Starego. Pod kierunkiem Benedykta z Sandomierza, zaczęto wtedy wznosić kolejne skrzydła. Dalsze renesansowe prace trwały w latach 1564-1565 w czasach panowania króla Zygmunta Augusta oraz w latach 1586-1597 z inicjatywy Stefana Batorego. W 1655 roku zamek został zdobyty przez Szwedów, którzy wycofując się rok później wysadzili budowlę w powietrze. Ocalałe zachodnie skrzydło odbudowano w końcu XVII wieku. Służyło ono jako siedziba starosty, sąd, archiwum i skarbiec. W 1825 roku Austriacy przebudowali go na więzienie i siedzibę sądu kryminalnego. Likwidacja więzienia nastąpiła dopiero w 1959 roku.

Architektura

   Gród książęcy z XII-XIII wieku usytuowano na wzniesieniu na lewym brzegu Wisły. Składał się z wału drewniano – ziemnego, przedwala z zasiekiem utworzonym ze skośnie wbitych pali i fosy. Możliwe że w skład jego wewnętrznej zabudowy wchodziły jakieś budowle murowane np. budynek o formie palatium.
   Układ zamku gotyckiego w związku ze zniszczeniami i przebudowami nie jest całkowicie wyjaśniony. Jego zarys był zapewne nieregularny, o linii dostosowanej do formy wzgórza, przy czym część obwodu od strony miasta była prawdopodobnie wykonana z drewna. Wjazd do zamku usytuowany był od strony miasta i znajdował się zapewne w północno-wschodnim narożniku. W skład elementów obronnych pierwotnego zamku wchodziła oktagonalna wieża, wzmiankowana w 1428 roku. Znajdowała się ona w rejonie rogu północno-wschodniego, obok bramy. Najwcześniejszy dom zamkowy stał przy południowym lub wschodnim boku zamku. W inwentarzach określany jest on jako stojący naprzeciw Wisły. Około 1480 roku do budynku południowego dobudowano przy zachodnim narożniku ukośną wieżę zwaną “kurzą stopą”.
   Na podzamczu znajdowały się kuchnia i browar, a nad rzeką młyn konny i spichlerz. Być może w czasach Kazimierza Wielkiego doszło do połączenia zamku z sandomierskimi murami miejskimi, przy czym pomiędzy miastem a zamkiem wzniesiono wał ziemny zwieńczony palisadą bądź częstokołem. Rozbudowa z XVI wieku doprowadziła do utworzenia czworoboku renesansowego zamku.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych przetrwało jedynie renesansowe skrzydło zachodnie zamku, którego wschodnia fasada dodatkowo ma formę klasycystyczną. Ciekawsza zachodnia strona flankowana jest dwiema wieżami, z których południowa pochodzi z XV wieku. Obecnie w zamku ma siedzibę Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, które oferuje również wynajem pomieszczeń na zasadach komercyjnych i umożliwia noclegi w pokojach hotelowych. Ceny, godziny otwarcia i inne informacje sprawdzić można na oficjalnej stronie muzeum zamkowego tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.
Wróblewski S., Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006.
Zub J., Sandomierz, Tarnobrzeg 2000.