Sandomierz – zamek królewski

Historia

   Gród sandomierski na wzgórzu zamkowym był jedną z głównych rezydencji książęcych, od XII wieku pełnił funkcję ośrodka kasztelani, a w XII-XIII wieku stolicy księstwa dzielnicowego. W 1241 roku gród sandomierski został zdobyty w trakcie najazdu Mongołów oraz ponownie zniszczony przez nich oraz przez oddziały Ruskie na przełomie 1259 i 1260 roku. Po odbudowie i wzmocnieniu oparł się najazdowi rusko – litewskiemu w 1280 roku, a także kolejnemu najazdowi mongolskiemu parę lat później. W 1328 roku dzierżawca dóbr sandomierskich, Andrzej Ciołek, obiecał część dochodów przeznaczyć na naprawy, lecz prawdopodobnie jego stan był coraz gorszy, a zapewne w większości drewniane obwarowania i zabudowania nie spełniały wymagań okresu pełnego średniowiecza.
   Zasadnicza przebudowa grodu na zamek murowany rozpoczęła się zapewne po wielkim pożarze Sandomierza, w latach 1349—1352, z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Stanowił on pierwotnie osobny punkt obronny, lecz po wzniesieniu miejskich murów obronnych w drugiej połowie XIV wieku, zamek i miasto utworzyły wspólny system warowny, choć bezpośrednie połączenie murów miejskich i zamkowych mogło nastąpić nieco później.
   Zamek po raz kolejny został przebudowany około 1520 roku z inicjatywy króla Zygmunta I Starego. Pod kierunkiem Benedykta z Sandomierza, zaczęto wtedy wznosić kolejne skrzydła. Dalsze renesansowe prace trwały w latach 1564-1565 w czasach panowania króla Zygmunta Augusta oraz w latach 1586-1597 z inicjatywy Stefana Batorego. W 1655 roku zamek został zdobyty przez Szwedów, którzy wycofując się rok później wysadzili budowlę w powietrze. Ocalałe zachodnie skrzydło odbudowano w końcu XVII wieku. Służyło ono jako siedziba starosty, sąd, archiwum i skarbiec. W 1825 roku Austriacy przebudowali go na więzienie i siedzibę sądu kryminalnego. Likwidacja więzienia nastąpiła dopiero w 1959 roku.

Architektura

   Gród książęcy z XII-XIII wieku usytuowano na wzniesieniu na lewym brzegu Wisły. Prawdopodobnie obejmował on wówczas swym zasięgiem obydwa wzgórza: Katedralne i Zamkowe. Składał się z wału drewniano – ziemnego o konstrukcji skrzyniowej oraz przedwala z zasiekiem utworzonym ze skośnie wbitych pali i fosy. Prawdopodobnie w skład jego wewnętrznej zabudowy wchodziły jakieś budowle murowane np. budynek o formie palatium, którego przypuszczalne relikty datuje się na około połowę XII wieku. Na terenie podgrodzia jeszcze przed połową XII wieku wzniesiono kościół NMP i św. Mikołaja. Ich lokalizacja jest dyskusyjna, jednak najczęściej przyjmuje się, iż kościół NMP musiał stać w okolicach późniejszej gotyckiej świątyni, a kościół św. Mikołaja jako kaplica grodowa być może na wzgórzu zamkowym. Rozdzielenie obwarowań wzgórza Katedralnego i Zamkowego nastąpiło po odbudowie ze zniszczeń najazdu mongolskiego z 1241 roku i 1259 roku, zapewne na początku drugiej połowy XIII wieku, kiedy to przekopano fosę z prowadzącym nad nią mostem.
   Układ zamku gotyckiego w związku ze zniszczeniami i przebudowami nie jest całkowicie wyjaśniony. Jego zarys był zapewne nieregularny, o linii dostosowanej do formy wzgórza, przy czym część obwodu od strony miasta, a może i na innych odcinkach, była prawdopodobnie wykonana z drewna. Wjazd do zamku usytuowany był od strony miasta i znajdował się zapewne w budynku bramnym w północno-wschodnim narożniku. W skład elementów obronnych pierwotnego zamku wchodziła oktagonalna wieża o murach grubych w przyziemiu na 3 metry i niewielkiej cylindrycznej kondygnacji piwnicznej, wzmiankowana w 1428 roku. Znajdowała się ona w rejonie rogu północno-wschodniego, obok bramy. Dom zamkowy stał przy południowym lub wschodnim boku zamku. W inwentarzach określany jest on jako stojący naprzeciw Wisły. Oprócz niego do końca XV wieku funkcjonował jeszcze budynek dawnego palatium. Około 1480 roku do przedłużonego wówczas w kierunku zachodnim budynku południowego, dobudowano przy zachodnim narożniku ukośną wieżę zwaną “kurzą stopą”. Być może około 1480 roku lub nieco później budynek południowy przedłużono również w kierunku wschodnim i zakończono drugą, niewielką wieżą narożną.
   Na podzamczu znajdowały się kuchnia i browar, a nad rzeką u podnóża zamku młyn konny i spichlerz. Kuchnia i browar usytuowane były na stoku wschodnim, w sąsiedztwie Bramy Krakowskiej mieszczącej się między wzgórzem Zamkowym i Katedralnym. Być może w czasach Kazimierza Wielkiego doszło do połączenia zamku z sandomierskimi murami miejskimi, przy czym pomiędzy miastem a zamkiem wzniesiono wał ziemny zwieńczony palisadą bądź częstokołem. Rozbudowa z XVI wieku doprowadziła do utworzenia czworoboku renesansowego zamku.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych przetrwało jedynie renesansowe skrzydło zachodnie zamku, którego wschodnia fasada dodatkowo ma formę klasycystyczną. Ciekawsza zachodnia strona flankowana jest dwiema wieżami, z których południowa pochodzi z XV wieku. Obecnie w zamku ma siedzibę Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, które oferuje również wynajem pomieszczeń na zasadach komercyjnych i umożliwia noclegi w pokojach hotelowych. Ceny, godziny otwarcia i inne informacje sprawdzić można na oficjalnej stronie muzeum zamkowego tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego, red. L.Kajzer, Kielce 2005.

Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.
Wróblewski S., Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006.
Zub J., Sandomierz, Tarnobrzeg 2000.