Sandomierz – bazylika katedralna Narodzenia NMP

Historia

   Gotycki kościół kolegiacki został wzniesiony z fundacji króla Kazimierza Wielkiego pomiędzy rokiem 1360 a 1382, kiedy to nastąpiło jego poświęcenie. Prawdopodobnie został wzniesiony na miejscu wcześniejszej budowli, jako iż zachodnią część prezbiterium można datować nawet na początek XIV wieku. Dzięki opiece monarchów i dostojników kościelnych świątynia przeżywała swój rozkwit i otrzymywała przywileje. Wielokrotnie gościł tu król Władysław Jagiełło z którego fundacji około 1423 roku powstały w prezbiterium wspaniałe freski namalowane w kanonie sztuki bizantyjskiej. Z dziejami kolegiaty związana jest postać kardynała i sekretarza królewskiego Zbigniewa Oleśnickiego, będącego wychowankiem szkoły kolegiackiej. Była to druga pod względem rangi po katedrze na Wawelu, świątynia w diecezji krakowskiej.
   W połowie XV wieku od strony południowej prezbiterium dobudowano kaplicę mansjonarzy z zakrystią,  zaś od strony północnej rozbudowano zakrystię o pierwotny kapitularz. Następnie do połowy XVII wieku prowadzono jedynie prace związane z reperacjami, które nie wpływały na układ przestrzenny kościoła.
   Gdy w 1656 roku wycofujące się wojska szwedzkie wysadziły w powietrze zamek, wzniecone wybuchem pożary uszkodziły także blisko usytuowaną kolegiatę. Zniszczony został dach kościoła, szczyty zachodnie i znaczna część sklepienia prezbiterium. Na szczęście ogień nie dosięgnął wnętrza kolegiaty. Od 1661 roku kapituła kolegiacka postanowiła przystąpić do remontu i odbudowy. Zmieniono konstrukcję dachu na dwuspadową, naprawiono posadzkę i okna. Malowidła w prezbiterium miały być odnowione z zachowaniem ich starożytnych cech, jednak do tego nie doszło. W latach 1670-1674 przebudowano fasadę zachodnią i dobudowano kruchtę. Prace prowadzone w ciągu XVIII wieku dotyczyły przede wszystkim zmian wnętrza na barokowy wystrój. W 1818 roku kolegiatę podniesiono do godności katedry. Budowla została odnowiona w 1825 roku i ponownie w latach 1886-1889 z odsłonięciem ceglanego lico ścian.

Architektura

   Jest to budowla typu halowego o pięcioprzęsłowym, trójnawowym korpusie z trójbocznie zamkniętym, wydłużonym prezbiterium. Pierwotnie chór był jednak prostokątny, trójboczna apsyda została dobudowana wtórnie w okresie panowania Władysława Jagiełły. Od strony północnej przystawiono do niego parterową zakrystię, przekrytą sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Pierwotnie każdą z naw pokrywał osobny dwuspadowy dach kryty dachówką. Elewacje wzmocniono przyporami, pomiędzy którymi smukłe okna naw bocznych doświetlały nawę główną. Zapewne w średniowieczu wszystkie okna posiadały maswerki, podobne do zachowanych w zamurowanych oknach prezbiterium od strony południowej.
   Wnętrze prezbiterium przekryte zostało krzyżowo – żebrowym sklepieniem ze zwornikami o heraldycznej dekoracji, której program miał niewątpliwie odzwierciedlać ideę zjednoczonego Królestwa pod berłem króla Kazimierza Wielkiego. Zastosowano także bogatą dekorację roślinną i zwierzęcą fryzów nasad arkad międzynawowych i kapiteli służek. Na ścianach prezbiterium zachowały się polichromie wykonane około 1421 roku przez warsztat ruski mistrza Hayla z Przemyśla. Jest to jeden z największych i najcenniejszych przykładów tego typu dekoracji w Polsce.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa sandomierz.eparafia.pl, Historia katedry w Sandomierzu.