Rurka – kaplica templariuszy

Historia

   W 1235 roku książę pomorski Barnim I nadał templariuszom ziemię bańską. Zakonnicy na początku lat 40-tych XIII wieku rozpoczęli budowę swej komandorii usytuowanej nad rzeką Rurzycą. Była ona typem folwarku i miała przede wszystkim funkcję gospodarczą. Jej obronność wynikała z usytuowania na bagnach, a nie z rozbudowanych fortyfikacji. Jej głównym zadaniem było dostarczanie dochodów do ośrodka nadrzędnego. Kaplicę wybudowano między 1244 a 1248 rokiem.
   Po śmierci donatora jego syn Bogusław IV zdając sobie sprawę z niebezpieczeństwa jakim było obsadzenie granicy księstwa przez zakon i pamiętając o walkach ojca z joannitami w ziemi stargardzkiej, zaczął zwalczać templariuszy z Rurki. W 1282 roku otrzymali oni od margrabiów brandenburskich Ottona IV i Konrada I patronat kościoła w Chojnie, stając się de facto strażnicą graniczną Marchii. Walki graniczne przerwał chwilowo rozejm z 1284 roku zawarty w Czworokole, w którym Bogusław IV złożył przyrzeczenie, iż nie będzie szkodził zakonnikom. Jednak po kilku latach walki ponownie wybuchły i tym razem komandoria odniosła spore zniszczenia. W 1291 roku templariusze wystosowali skargę do papieża Mikołaja IV, który rzucił na Bogusława klątwę. Książę nie przejął się za bardzo i kazał uwięzić posłów wiozących anatemę. Konflikt zakończył się po rozwiązaniu zakonu templariuszy w 1312 roku. Ich ostatnim komturem w Rurce był Jordan Esbeck z Lietzen.
   Papież Klemens V wydał decyzję o przekazaniu dóbr templariuszy joannitom. Nowi właściciele zasiedlili Rurkę w 1329. W latach 70-tych XIV wieku, komandor joannitów Wilhelm Holsten wszedł w zatarg z rycerskim rodem von Wedlów, co spowodowało zbrojny najazd w 1373 roku na komandorię, spalenie zabudowań, rabunek i sprofanowanie kaplicy. Co ciekawe w sporze tym Wedlów poparli mieszczanie z Chojny i chłopi z Barnkowa, tworząc międzystanowy sojusz. Joannici opuścili zniszczoną komandorię, lecz na terenie Rurki nadal funkcjonował folwark należący do dóbr zakonnych.
   Po rozwiązaniu zakonu joannitów w 1648 roku majątek wraz z kaplicą przejęli margrabiowie brandenburscy, a kościół został opuszczony i zamieniony na spichlerz. W drugiej połowie XIX wieku został przebudowany na gorzelnię. Po II wojnie światowej kaplica ulegała dalszej dewastacji. W roku 1999 podjęto badania archeologiczne wokół kaplicy i prace zabezpieczające. Obecnie kaplica jest własnością prywatną i podlega dalszej renowacji.

Architektura

   Komandorię usytuowano na niewielkim spłaszczeniu wzniesienia, wystającego ponad okoliczne moczary. Miało ono eliptyczny kształt o wymiarach 70 x 50 metrów z dłuższą osią na linii północ – południe. W północno – wschodniej części znajdowało się ujście grobli, łączącej komandorię z traktem. W części północnej znajdował się natomiast staw, zasilany poprzez kanał wodą rzeki Rurzycy.
   Kaplica jest małą orientowaną, jednonawową budowlą (16,5 x 9 metrów), z węższym, prosto zamkniętym prezbiterium (8,5 x 6,7 metra), które jest nieznacznie niższe od nawy. Obie części nakryte są dachami dwuspadowymi i mają jednakową grubość murów wynoszącą 1,15 metra. Ściany kościoła wzniesiono z ciosów granitowych, układanych w regularne warstwy. W szczycie zachodnim usytuowany jest okulus, a w północnej ścianie kaplicy znajduje się ostrołukowy portal. Pozostałe okna zamknięto półkolistymi łukami. Wnętrze przykryto płaskim, drewnianym stropem. W średniowieczu wolno stojąca kaplica usytuowana była na południowym skraju majdanu o nieregularnej zabudowie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Radacki Z., Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1976.

Strona internetowa zabytek.pl, Kaplica templariuszy. Rurka.