Rudno – zamek Tenczyn

Historia

   Budowę zamku rozpoczął około 1319 roku kasztelan krakowski i wojewoda sandomierski Nawój z Morawicy. Prace kontynuował jego syn wojewoda krakowski Andrzej herbu Topór. Wkrótce ród Tęczyńskich doszedł do wielkiego znaczenia, a zamek zaczął pełnić funkcję obronnej rezydencji i centrum administracyjnego rozległego klucza majątkowego. W XV wieku Władysław Jagiełło więził w nim niektórych ważniejszych jeńców krzyżackich, wziętych do niewoli w czasie bitwy pod Grunwaldem. W XVI stuleciu często na zamku bywali: Mikołaj Rej z Nagłowic, Jan Kochanowski, Piotr Kochanowski oraz inne ważne postaci polskiego odrodzenia.
   W 1570 roku kasztelan wojnicki i podkomorzy wielki koronny Jan Tęczyński dokonał wielkiej przebudowy zamku na renesansową rezydencję. Pozostawała ona w rękach Tęczyńskich aż do 1639 roku. Wówczas Izabela Tęczyńska, córka ostatniego potomka rodu, wniosła w wianie zamek i ogromny majątek Łukaszowi Opalińskiemu. Tenczyn przestał pełnić funkcję rodowej siedziby i został oddany pieczy burgrabiów. W 1655 roku zamek opanowali bez walki Szwedzi, a w trakcie odwrotu spalili go. Został on później w większej części odbudowany i częściowo zamieszkany przez kolejnych dziedziców z rodu Sieniawskich, następnie Czartoryskich i Potockich. W 1768 roku zamek uległ pożarowi w wyniku uderzenia pioruna i od tego czasu pozostaje w ruinie.

Architektura

   Pierwotny zamek wzniesiono na szczycie wzgórza. Ochraniał go biegnący łukiem mur obronny. W południowo – wschodniej części wzniesiono cylindryczną wieżę zwaną Dorotką. Od północnego – zachodu mur był flankowany drugą, graniastą wieżą, której relikty pozostawiono w murach późniejszego budynku wieżowego. Skrzydła mieszkalne powstały wpierw od północy i północnego – wschodu.
   W XV wieku zamek rozbudowano i podzielono na górny i dolny, przy czm ten drugi zajął niżej położony teren na stokach wzgórza po stronie południowej i zachodniej. Wtedy też prawdopodobnie powstała wieża bramna na planie czworoboku, usytuowana w południowej części zamku górnego. Powiększono także od południa skrzydło północno – wschodnie, dostawiając trzykondygnacyjną budowlę na rzucie prostokąta.
   W czasie XVI-wiecznej rozbudowy zamek górny uzyskał krużganki, a zamek dolny wzmocniono bastionami oraz barbakanem, czy też kolistą basteją bramną do której od strony zamku dolnego prowadziła długa galeria (szyja) strzelnicza. Do czworobocznej wieży bramnej bramy, która pierwotnie na piętrze mieściła kaplicę, dobudowano wówczas od wschodu nowy budynek kaplicy, orientowany, o wielobocznym zamknięciu.

Stan obecny

   Zamek jest zachowany w postaci trwałej ruiny z czytelnymi elementami gotyckimi i renesansowymi. Do niedawna zaniedbany i grożący zawaleniem, od paru lat jest na szczęście stopniowo remontowany  i zabezpieczany. Wstęp na jego teren jest wolny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kołodziejski S., Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Warszawa 1994.
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.

Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.