Rogóźno – zamek krzyżacki

Historia

    Drewnianą fortalicję w Rogóźnie (Roggenhausen) wzniósł Zakon Krzyżacki  w latach 1250-1260. Po 1275 roku rozpoczęto budowę murowanej budowli obronnej, która w latach 1285-1333 pełniła funkcję siedziby komtura. Pierwszym z nich był Wynandus. Zamek wyróżniał się eksponowanym położeniem na wschodnim brzegu doliny, którędy biegła droga z Grudziądza do Nowego Miasta Lubawskiego. Pozwalało to na kontrolę strategicznego traktu i brodu na rzece. Po 1333 roku komturię zlikwidowano, tworząc wójtostwo. W latach 1410 i 1414 zamek został zajęty przez wojska polskie, a w 1454 roku został spalony przez wycofujących się już ostatecznie Krzyżaków. W latach 1466-1590 stanowił siedzibę starostów, potem umieszczono w nim zarząd ekonomii królewskiej. W 1628 roku część warowni wysadzili w powietrze Szwedzi. Większość pozostałych zabudowań została rozebrana przez Prusaków po 1772 roku z przeznaczeniem cegły na budowę twierdzy w Grudziądzu.

Architektura

    Zamek składał się z trzech części. Szczyt wzniesienia zajmował zamek górny, poprzedzony od wschodu trapezoidalnym w narysie zamkiem średnim z wyniosłą wieżą bramną. Trzecim elementem było rozległe przedzamcze, położone na sąsiednim wzniesieniu i oddzielone od głównej warowni fosą. Ten gospodarczy majdan zbliżony był kształtem do trapezu i otoczony murem obronnym z 17 basztami. Część z nich była basztami wykuszowymi, część natomiast prawdopodobnie miała charakter bartyzan nadwieszanych na murach. Na jego teren prowadziły dwa wjazdy: od zachodu przez szyję bramną i od wschodu przez szeroki, trójkondygnacyjny budynek bramny, mieszczący obok wjazdu piec. Fortyfikacje dolnego przedzamcza uzupełniała fosa od strony wschodniej.
    Między zamkiem średnim a przedzamczem dolnym (zwanym także drugim przedzamczem) usytuowano skierowaną na zachód bramę wjazdową z 7-kondygnacyjną wieżą bramną, poprzedzoną długą szyją przedbramia. Znajdowała się tam także głęboka sucha fosa z mostem na ceglanych filarach. Zamek średni (zwany także pierwszym przedzamczem) miał nieregularny, trapezoidalny kształt. Wiadomo, iż znajdował się tam “dom letni” , a między nim i wieżą bramną domy komtura i wielkiego mistrza. W północnej części zamku średniego mogły także stać budynki gospodarcze. Zamek średni i górny otaczał od południa wspólny, zewnętrzny mur obronny. W narożu południowo – wschodnim wzmacniała go niewielka cylindryczna wieża.
    Zamek górny składał się z czterech skrzydeł i otoczony był zewnętrznym obwodem murów, łączących się z obwarowaniami wschodniej części wzgórza. Z trzech stron broniły go naturalne stromizmy, a od północnego – wschodu sztuczny przekop z mostem. Wymiary zamku górnego wynosiły 38×45,5 metra. Jego skrzydła nie tworzyły jednak zwartego czworoboku, gdyż nie stykały się w jednym narożniku. Możliwe, iż miała tu stanąć nie zbudowana nigdy główna wieża. Na piętrze skrzydła południowego położone były kapitularz (lub refektarz) i kaplica, a w skrzydle wschodnim być może kolejny refektarz. Na parterze skrzydła wschodniego mieściła się piekarnia, a północnego browar i kuchnia. Wszystkie skrzydła z wyjątkiem północnego były podpiwniczone. Dziedziniec obiegały drewniane krużganki, a na jego środku znajdowała się zadaszona studnia. Od zewnątrz dwa północne narożniki zamku wzmacniały czworoboczne wieże, z których północno – zachodnią zaopatrzono w skarpy. Budynek zamykający dziedziniec od południa flankowały dwie niewielkie narożne wieżyczki. Skrzydło wschodnie mieściło na osi bramę wjazdową. Wiadomo także, iż zamek górny posiadał gdanisko, być może znajdowało się ono przy skrzydle zachodnim.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego z zamku średniego przetrwał długi fragment zewnętrznego muru z narożną, okrągłą wieżyczką. Na północ od niej wznosi się monumentalna wieża bramna. Wokół przedzamcza przetrwały znaczne odcinki murów, pozostałości czterech baszt wykuszowych oraz relikty prawdopodobnie jeszcze gotyckich obiektów gospodarczych. Z zamku górnego przetrwały jedynie słabo czytelne fragmenty murów. Obecnie teren podzamcza stanowi własność prywatną, lecz istnieje możliwość zwiedzania zabytku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.