Rogóźno – zamek krzyżacki

Historia

   Drewnianą fortalicję w Rogóźnie (Roggenhausen) wzniósł Zakon Krzyżacki  w latach 1250-1260. Po 1275 roku rozpoczęto budowę murowanej budowli obronnej, która w latach 1285-1333 pełniła funkcję siedziby komtura. Pierwszym z nich był Wynandus. Zamek wyróżniał się eksponowanym położeniem na wschodnim brzegu doliny, którędy biegła droga z Grudziądza do Nowego Miasta Lubawskiego. Pozwalało to na kontrolę strategicznego traktu i brodu na rzece. Po 1333 roku komturię zlikwidowano, tworząc wójtostwo. W latach 1410 i 1414 zamek został zajęty przez wojska polskie, a w 1454 roku został spalony przez wycofujących się już ostatecznie Krzyżaków. W latach 1466-1590 stanowił siedzibę starostów, potem umieszczono w nim zarząd ekonomii królewskiej. W 1628 roku część warowni wysadzili w powietrze Szwedzi. Większość pozostałych zabudowań została rozebrana przez Prusaków po 1772 roku z przeznaczeniem cegły na budowę twierdzy w Grudziądzu.

Architektura

   Zamek składał się z trzech części. Szczyt wzniesienia zajmował zamek górny, poprzedzony od wschodu trapezoidalnym w narysie zamkiem średnim z wyniosłą wieżą bramną. Trzecim elementem było rozległe przedzamcze, położone na sąsiednim wzniesieniu i oddzielone od głównej warowni fosą. Ten gospodarczy majdan zbliżony był kształtem do trapezu i otoczony murem obronnym z 17 basztami. Część z nich była basztami wykuszowymi, część natomiast prawdopodobnie miała charakter bartyzan nadwieszanych na murach. Na jego teren prowadziły dwa wjazdy: od zachodu przez szyję bramną i od wschodu przez szeroki, trójkondygnacyjny budynek bramny, mieszczący obok wjazdu piec. Fortyfikacje dolnego przedzamcza uzupełniała fosa od strony wschodniej.
   Między zamkiem średnim a przedzamczem dolnym (zwanym także drugim przedzamczem) usytuowano skierowaną na zachód bramę wjazdową z 7-kondygnacyjną wieżą bramną, poprzedzoną długą szyją przedbramia. Znajdowała się tam także głęboka sucha fosa z mostem na ceglanych filarach. Według nowożytny inwentarzy miała ona być z obu stron zamknięta murami. Zamek średni (zwany także pierwszym przedzamczem) miał nieregularny, trapezoidalny kształt. Wiadomo, iż znajdował się tam “dom letni” , a między nim i wieżą bramną domy komtura i wielkiego mistrza. W północnej części zamku średniego mogły także stać budynki gospodarcze. Zamek średni i górny otaczał od południa wspólny, zewnętrzny mur obronny. W narożu południowo – wschodnim wzmacniała go niewielka cylindryczna wieża.
   Zamek górny składał się z czterech skrzydeł i otoczony był zewnętrznym obwodem murów, łączących się z obwarowaniami wschodniej części wzgórza. Z trzech stron broniły go naturalne stromizmy, a od północnego – wschodu sztuczny przekop z mostem. Wymiary zamku górnego wynosiły 38×45,5 metra. Jego skrzydła nie tworzyły jednak zwartego czworoboku, gdyż nie stykały się w jednym narożniku. Możliwe, iż miała tu stanąć nie zbudowana nigdy główna wieża. Na piętrze skrzydła południowego położone były kapitularz (lub refektarz) i kaplica, a w skrzydle wschodnim być może kolejny refektarz. Na parterze skrzydła wschodniego mieściła się piekarnia, a północnego browar i kuchnia. Wszystkie skrzydła z wyjątkiem północnego były podpiwniczone. Dziedziniec obiegały drewniane krużganki, a na jego środku znajdowała się zadaszona studnia. Od zewnątrz dwa północne narożniki zamku wzmacniały dwie, wystające ryzalitowo czworoboczne wieże (podobne do zastosowanych na zamku w Radzyniu Chełmińskim), z których północno – zachodnią zaopatrzono w skarpy. Budynek zamykający dziedziniec od południa także flankowały dwie niewielkie narożne wieżyczki, jednak nie posiadały one własnych fundamentów, przypuszczać więc można, iż były nałożone na mury (podobnie jak na zamku w Golubiu). Skrzydło wschodnie mieściło na osi bramę wjazdową. Wiadomo także, iż zamek górny posiadał gdanisko, być może znajdowało się ono przy skrzydle zachodnim.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego z rogóźnieńskiego zamku średniego przetrwał długi fragment zewnętrznego muru z narożną, okrągłą wieżyczką. Na północ od niej wznosi się monumentalna wieża bramna. Wokół przedzamcza przetrwały znaczne odcinki murów, pozostałości czterech baszt wykuszowych oraz relikty prawdopodobnie jeszcze gotyckich obiektów gospodarczych. Z zamku górnego przetrwały jedynie słabo czytelne fragmenty murów. Obecnie teren podzamcza stanowi własność prywatną, lecz istnieje możliwość zwiedzania zabytku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.