Radzyń Chełmiński – zamek krzyżacki

Historia

     Pierwotny zamek w Radzyniu (Rheden) powstał w 1234 roku z inicjatywy Hermanna von Balka na przesmyku między dwoma jeziorami, którędy przebiegał trakt z Grudziądza do Golubia i Torunia. Była to wówczas jeszcze warownia drewniano – ziemna, jednak pomimo tego udało jej się obronić w trakcie pierwszego powstania Prusów w latach 1242-1249. W 1251 roku Radzyń stał się komturstwem, co z pewnością pociągnęło za sobą decyzję o wymianie konstrukcji drewnianej na murowaną. Prace te trwały być może od końca XIII lub początku XIV wieku, a zapewne około lat 1310-1340. Data zakończenia budowy nie jest dokładnie znana.
   W 1410 roku po bitwie pod Grunwaldem zamek został zdobyty przez wracające spod Malborka wojska polskie. Król Władysław Jagiełło dał go w dzierżawę Jaśkowi Sokołowi z Lamberka, dowódcy oddziałów czeskich walczących po stronie polskiej, a w zamku pozostała polsko-czeska załoga, m.in. Jan Žižka. Henryk von Plauen próbował odbić zamek zbrojnie, lecz załoga nie tylko obroniła się, ale też dokonała udanego nocnego wypadu na miasto, powodując u Krzyżaków duże straty.
    Po I pokoju toruńskim w 1411 roku zamek jednak powrócił w ręce państwa zakonnego. Skutki wojny były długo odczuwalne, a braki kadrowe tak znaczne, że na zamku mieszkało tylko sześciu braci oraz komtur Henryk Hold. Reguła zakonna wymagała natomiast by zamek komturski obsadzony był przynajmniej 12 rycerzami zakonnymi. W trakcie kolejnej wojny, która wybuchła w 1454 roku, zaledwie dwa tygodnie po jej wybuchu, oddziały związkowe przeprowadziły szturm i zdobyły warownię. Dwa lata później zaciężni krzyżaccy próbowali odbić zamek, lecz w wyniku osunięcia części muru zginęło kilkunastu oblegających i atak uległ załamaniu.
    Po wojnie trzynastoletniej zamek znalazł się w granicach Prus Królewskich, będąc już od 1454 roku siedzibą polskich starostów. W czasie wojny polsko-szwedzkiej w 1628 roku został poważnie zniszczony w trakcie oblężenia przez Szwedów, a następnie opuszczony. Po przejęciu przez władze pruskie rozpoczęto w 1780 roku sukcesywną rozbiórkę. Dopiero w 1838 roku ruinę zabezpieczono. Prace konserwatorskie połączone z częściową rekonstrukcją, przeprowadzono w latach 1961-1968.

Architektura

    Zamek górny, uznawany za modelowy przykład siedziby konwentu w państwie zakonnym, wybudowano na niemal kwadratowym planie o wymiarach 51×52 metry. Czworobok ten otaczał mur zewnętrzny i głęboka fosa zaopatrzona w mury oporowe. W narożach stały cztery wysmukłe wieże na planach kwadratu, a od północnego – wschodu wznosiła się duża, oktagonalna wieża główna. Najstarsze i najważniejsze skrzydło południowe miało krótsze elewacje ozdobione przez gotyckie szczyty. Elewacje zewnętrzne zamku głównego, pokryte zostały dekoracją z cegieł zendrówek w formie regularnych rombów.
    Piwnice znajdowały się pod wszystkimi skrzydłami. W przyziemiu mieściły się izby gospodarcze, piętro zajęły pomieszczenia reprezentacyjne i sale konwentu. Zarówno piwnice jak i pomieszczenia przyziemia były dwunawowe. Ich filary wykonano z granitu bądź cegieł, dźwigały one sklepienia krzyżowe i rzadziej krzyżowo – żebrowe. We wschodniej części skrzydła południowego mieściła się kaplica o trzech przęsłach i gwiaździstym sklepieniu. Była ona nietypowo zamknięta dwubocznie. Obok niej w narożnej wieży umieszczono zakrystię. Po przeciwnej stronie południowego skrzydła usytuowany był refektarz ogrzewany piecem akumulacyjnym. Skrzydło wschodnie mieściło sklepioną gwiaździście komnatę, uznawaną do niedawna za kapitularz. W świetle ostatnich badań jego istnienie zostało jednak zakwestionowane, a komnatę uznać można za drugi refektarz lub po prostu pomieszczenie reprezentacyjne. Od północy przylegało do niego dormitorium. W skrzydle zachodnim znajdowało się mieszkanie komtura i przejście do denskeru, posiadającego formę wykusza wspartego na kamiennych kroksztynach. Od północy znajdowała się być może infirmeria i kuchnia. Dziedziniec wewnętrzny otaczały dwukondygnacyjne murowane i sklepione krużganki. Komunikację pionową zapewniały dwie kręcone klatki schodowe  w ścianie skrzydła południowego. Wjazd prowadził przez bramę poprzedzoną szyją, umieszczoną na osi skrzydła południowego.
    Przed zamkiem górnym usytuowano rozległe, trapezoidalne przedzamcze. Wzdłuż jego kurtyn stała wozownia, stajnia, browar, spichlerze, łaźnia oraz kuźnia po stronie południowo – wschodniej. Na podzamczu mieściła się także infirmeria. Brama umieszczona była zapewne od strony północno – wschodniej. Prawdopodobnie po wschodniej stronie zamku znajdowało się drugie przedzamcze o budowie całkowicie drewnianej.

Stan obecny

     Do dzisiaj częściowo zachowało się skrzydło południowe z kaplicą, fasadą w prawie pełnej wysokości i dwoma narożnymi wieżyczkami. Przylega do niego część skrzydła wschodniego oraz relikty murów pozostałych skrzydeł i piwnice. Z przedzamcza zachowały się prawie w całości dolne partie murów południowego i zachodniego. Niestety nie przetrwała główna wieża – bergfried. Ruiny zamku są udostępnione zwiedzającym. Jest możliwość wejścia na obie narożne wieże, z których roztacza się rozległy widok na okolicę. W piwnicach znajdują się wystawy m.in. makiet budowli średniowiecznych i narzędzi tortur.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.