Radom – miejskie mury obronne

Historia

    Budowę murów obronnych w Radomiu zaczęto w latach sześćdziesiątych XIV wieku. Jak wynika z badań terenowych, mur powstawał w paru etapach, a prace trwały dłuższy czas. Przyjmuje się, że w 1388 roku, kiedy mury wzmiankowane były w przywileju Władysława Jagiełły, roboty były już w zasadzie ukończone. Mury obronne były jednym z elementów wielkiego przedsięwzięcia — założenia i budowy nowego miasta Radomia. Inwestycja wiązała się z osobą i okresem panowania Kazimierza Wielkiego.
   Pierwsze prace nad modernizacją obwarowań podjęto w XV wieku. Wskazują na to przywileje królewskie z tego okresu, przyznające miastu ulgi podatkowe na poprawę murów i fos. Wynika z nich, że fortyfikacje były w tym czasie własnością miasta. Może w ramach tych robót podwyższono mur obronny, oraz dostawiono przedbramie do bramy Krakowskiej. W następnym stuleciu kontynuowano roboty modernizacyjne. Obowiązek prac przy murach mieli mieszkańcy wsi należących do miasta, a nawet instytucje kościelne. Począwszy od drugiej połowy XVI wieku, a zwłaszcza od czasu wojen szwedzkich, kiedy miasto uległo zniszczeniu, wzmianki o reperacji obwarowań przestały się pojawiać w dokumentach historycznych. W XVII-XVIII wieku wobec braku środków na konserwację murów obronnych nastąpił ich stopniowy upadek. W tym czasie zaczęto je stopniowo wykorzystywać przy wznoszeniu nowych budowli. Rozbiórka zaczęła się w czasie zaboru austriackiego i była kontynuowana w okresie Królestwa Kongresowego. W 1807 roku zburzono bramę Lubelską, a w latach 1816—1818 dwie pozostałe, likwidując jednocześnie duże odcinki murów i baszt. W latach dwudziestych zasypano fosę od północy tworząc aleję spacerową oraz prowadzono dalsze prace rozbiórkowe przy murach obronnych.

Architektura

    Obwód murów obronnych zakreślał kształt owalu, o dłuższej osi ustawionej w kierunku wschód—zachód. Powierzchnia miasta w murach wynosiła 8,5 ha, a długość linii obwarowań ponad 1100 metrów. Od wnętrza miasto obiegała ulica podmurna, której przebieg przerwany był zamkiem.
   Mur obronny w Radomiu wzniesiony został z cegły wiązanej w wątku wendyjskim, na wysokim cokole kamiennym. Jego pierwotna wysokość była stosunkowo niewielka i liczyła ogółem od strony zewnętrznej około 5,5 metra. Mur miał znaczną grubość wynoszącą 2,2—2,5 metra. Zwieńczony był blankowanym krenelażem bez strzelnic. W XV—XVI wieku nastąpiło dwukrotne podwyższenie muru, za drugim razem połączone z przeróbką jego korony, polegającą na zmianie blankowanego krenelażu na prosty parapet ze strzelnicami. Mur był stosunkowo niski, został on więc podwyższony w czasie modernizacji o ponad 1,5 metra, co pociągnęło za sobą także podwyższenie poziomu chodnika obrońców.
  Mur wzmocniony był około dwudziestoma basztami, rozstawionymi regularnie na całym obwodzie co 35—45 metrów w osiach. Baszty miały typowy plan. Były więc prostokątne, otwarte do wnętrza miasta i występowały w całości na zewnątrz muru obronnego. Zachowana baszta ma wymiary 8,8×7 metrów razem z grubością muru obronnego. Baszty radomskie były równej wysokości z murem obronnym. Ich blankowany krenelaż bez strzelnic i jedyny poziom strzału stanowiły przedłużenie tych samych elementów muru obronnego. Kiedy podwyższano mur, podwyższono również i baszty, ale rodzaj ich zwieńczenia po przebudowie nie jest znany. Jedna z baszt miejskich, leżąca zapewne w południowej części obwodu między zamkiem a bramą Krakowską, służyła w XVI wieku jako więzienie miejskie. Musiała być zatem zamknięta ścianami ze wszystkich stron. Nie wiadomo jednak, czy była to pierwotna wieża, czy jedna ze zwykłych baszt przerobiona w późniejszym czasie na więzienie. Baszty radomskie nie miały jak się zdaje specjalnych nazw.
    Radom miał trzy bramy: od wschodu Lubelską, od zachodu Piotrkowską, zwaną także Szpitalną lub św. Ducha i od południa Krakowską, czyli Iłżecką lub Pijarską na przedłużeniu pierzei zachodniej. Wszystkie trzy bramy były pierwotne; Krakowska jest powiązana z murem obronnym, pozostałe leżały zaś na głównej trasie komunikacyjnej wschód—zachód. Bramy mieściły się w prostokątnych, przejazdowych wieżach bramnych, poprzedzonych zapewne mostami zwodzonymi. Brama Krakowska mierzy w planie 10 X 10,5 metra. Na temat pierwotnej wysokości wież bramnych brak danych. Do bramy Krakowskiej, podobnie jak i zapewne do innych, dostawione zostało prostokątne przedbramie.
    Zewnętrzną część pierścienia obwarowań tworzyła fosa, obiegająca miasto, a nawodniona z Potoku Południowego. Została zapewne wykonana razem z murami obronnymi. Wzmiankowana była w 1456 roku. W czasie badań stwierdzono, że na odcinku południowym przebiegała w odległości 13 metrów od muru, miała 2,4 metra głębokości, a jej stok wzmocniony był konstrukcją drewnianą. Za fosą znajdował się wał.

Stan obecny

   Najlepiej zachowanym odcinkiem murów obronnych w Radomiu jest fragment wtopiony w zespół budynków dawnego kolegium pijarów, w południowej części obwodu. Należy do niego szczątek bramy Krakowskiej, baszta położona na wschód od bramy oraz mur łączący oba te obiekty, zachowany do pełnej wysokości. Szereg dalszych reliktów muru obronnego tkwi w ścianach budynków pod tynkami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.