Racibórz – zamek z kaplicą św Tomasza

Historia

   Średniowieczny zamek powstał na reliktach grodu wzniesionego prawdopodobnie w XI wieku, na wyspie zwanej Ostrogiem, otoczonej ramionami Odry. W XI stuleciu ten ważny, graniczny ośrodek należał przejściowo do Czech i dopiero Bolesław Krzywousty przyłączył go do Polski. W wyniku podziałów dzielnicowych Śląska stał się on głównym grodem księcia Mieszka Plątonogiego. Pierwszy kasztelan raciborski występuje w dokumencie z 1222 roku. W trzeciej ćwierci XIII wieku warownia została przebudowana na murowany zamek. Około 1290 roku na pamiątkę pojednania biskupa wrocławskiego Tomasza II i księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa wybudowano kaplicę św. Tomasza Kantuaryjskiego. W 1519 roku za panowania księcia Walentego w kaplicy wybuchł pożar w wyniku którego zawaliła się jej ściana południowa i sklepienie.
   Książęta piastowscy władali zamkiem do 1336 roku, a później przeszedł on na własność książąt z linii opawskiej. Po śmierci księcia Jana II Dobrego w 1532 roku księstwo wraz z zamkiem przeszło jako zastaw  pod panowanie Jerzego Hohenzollerna, który założył na zamku browar. W latach 1603-1636 zarządca domeny Jerzy Opersdorff zlecił remont i rozbudowę podupadłej już warowni. Niestety w 1637 roku, tuż po ukończeniu renowacji, zamek spłonął. Parę lat później zrujnowaną budowlę wykupili na własność Opersdorffowie, w której rękach pozostawała do 1712 roku. W XIX wieku dokonano rozbudowy słodowni i browaru zamkowego, co znacząco zniekształciło jego pierwotny wygląd. Dodatkowo w 1945 roku w trakcie działań wojennych budowla uległa spaleniu.

Architektura

   Kształt ceglanych murów obronnych zamku powtarzał zapewne obwód wcześniejszych drewniano-ziemnych wałów. W południowo – wschodnim narożniku znajdowała się cylindryczna wieża, lekko wysunięta przed linię murów. Wzniesiono ją z cegieł w wątku wendyjskim, a jej średnica u podstawy miała 16 metrów. W XVI wieku powstała druga, zewnętrzna linia ceglanych murów. Budynek bramny początkowo był o połowę krótszy od obecnego i znajdował się w pierwszej partii murów. Główne zabudowania zamkowe wznosiły się na północ od kaplicy i były dostawione do muru obronnego. Całość zamku pierwotnie otoczona była fosą.
   Kaplica św. Tomasza została przystawiona do murów obwodowych. Jej pierwotny układ był dwupoziomowy i o pół przęsła dłuższy od obecnej. Dolna kondygnacja miała wysokość 3,5 metra i trzyprzęsłowe sklepienie. W przęsło zachodnie wbudowana była empora, jednak ta widoczna dzisiaj jest XIX-wieczną rekonstrukcją. Elewacje wewnętrzne górnej kondygnacji były bardzo bogate i wyrafinowane. Sieć podziałów wyznaczał szkieletowo – baldachimowy system sklepień wspartych na służkach, spływających do samej posadzki, na wzór klasycznych katedr francuskich. Kamienne głowice udekorowano liśćmi wielu roślin, rozpoznać można liście dębu, klonu, bluszczu i winnej latorośli, a nawet margerytki. Ściany w połowie wysokości obiegał rodzaj gzymsu, utworzonego z łączących się parapetów okien, które wypełniany całą drugą kondygnację górnej części kaplicy z wyjątkiem empory. Pod gzymsem biegł szereg arkadowych wnęk, pełniących funkcje sediliów, podzielonych na segmenty po trzy. W grubości każdej z krótszych ścian umieszczono natomiast klatki schodowe, z których wschodnia zapewniała połączenie między piętrami, a zachodnia prowadziła na emporę. Jedyne, nietypowo umieszczone wejście do kaplicy, prowadziło z drugiego piętra do nadwieszanego na murach ganku.
   Kaplica miała z pewnością charakter dworski, o czym świadczy jej dostępność wyłącznie z piętra zamku. Najprawdopodobniej górna część przeznaczona była dla księcia i jego najbliższego otoczenia, dolna natomiast służyła kanonikom. Pierwowzorów dla budowli tego rodzaju należy szukać we Francji w paryskiej Sainte Chapelle, a bliżej we wcześniejszej o dwadzieścia lat kaplicy św. Jadwigi w Trzebnicy, czy czeskich kaplicy na zamku w Zvikowie lub Bezděz.

Stan obecny

   Gotyckie i renesansowe cechy stylowe zamku zostały w znacznej mierze zatarte. Obecnie jego najbardziej wartościowym elementem jest kaplica zamkowa, ze względu na swój wysoki poziom artystyczny nazywana perłą gotyku śląskiego. Niedawno wyremontowany zamek jest miejscem imprez kulturalno-rozrywkowych i siedzibą niewielkiego muzeum. Ceny i godziny otwarcia widnieją na oficjalnej stronie tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.

Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.