Historia
Miasto Racibórz (niem. Ratibor) wyrosło na miejscu osady targowej, po raz pierwszy odnotowanej w dokumencie z 1217 roku. Otrzymało prawo miejskie około przełomu pierwszej i drugiej ćwierci XIII wieku, być może od księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza I, lub jego następcy Mieszka II Otyłego. Murowane obwarowania musiały więc powstać po tym wydarzeniu, a przed 1290 rokiem, kiedy to po raz pierwszy zostały wspomniane w dokumencie księcia Przemysława. Nie wiadomo czy istniały już w 1241 roku, gdy w trakcie najazdu mongolskiego spalony został po drugiej stronie Odry gród raciborski. Niedługo później, bo w 1249 roku, miasto spalone zostało przez wojska biskupa ołomunieckiego Brunona, walczącego z księciem Władysławem opolskim. Prowadzone miało być wówczas regularne oblężenie, możliwe więc, że Racibórz chroniony był już wówczas przynajmniej tymczasowymi obwarowaniami drewniano-ziemnymi.
W latach 1285-1287 w Raciborzu schronienie znalazł biskup wrocławski Tomasz, skonfliktowany z księciem Henrykiem IV Probusem. Z tego powodu w 1287 roku pobliski zamek został oblężony przez wojska wrocławskie. Po raz kolejny do walk o Racibórz doszło w 1290 roku, kiedy to nieugięta polityka księcia raciborskiego Przemysława, odmawiającego złożenia hołdu lennego władcy Czech, doprowadziła do najazdu króla Wacława II. Jak wspomniano powyżej, dopiero wówczas pojawiła się wzmianka o raciborskich murach obronnych, nie wiadomo więc, czy odegrały one jakąś rolę w trakcie wcześniejszych walk o miasto. W XIV i XV wieku obwarowania Raciborza były wielokrotnie wystawiane na próbę. W 1345 roku zagroziły im wojska Kazimierza Wielkiego, lecz do ataku ostatecznie nie doszło. W 1400 roku miasto próbował zdobyć Zygmunt Luksemburski, jednak oblężenie nie powiodło się. Władca musiał wycofać się po ośmiu dniach blokady, która wyrządziła spore zniszczenia na przedmieściach. Podczas wojen husyckich książę raciborski Jan II Żelazny nieroztropnie uwięził czeskich posłów, co poskutkowało odwetowymi wyprawami w 1430 i 1433 roku. W 1438 roku pod miastem zatrzymały się wojska polsko-litewsko-ruskie królewiczów Kazimierza i Władysława, wracające ze zbrojnej wyprawy na Śląsk.
Oprócz działań militarnych, obwarowania Raciborza niszczyły także przypadkowe katastrofy naturalne. W 1351 roku miasto spustoszył pożar, od którego między innymi spłonęła brama Nowa. W 1405 roku obwarowania ponownie uszkodził pożar, nie odnotowano jednak jak szybko przeprowadzono ich remont. W 1445 roku fosę miejską uszkodziła wielka powódź spowodowana wylaniem Odry, a w 1443 roku trzęsienie ziemi, zarejestrowane nie tylko na Śląsku, ale i w Polsce oraz Węgrzech. Zagrożeniem dla drewnianych elementów fortyfikacji musiały być kolejne liczne pożary, odnotowywane w przekazach pisemnych. Szczególnie dotkliwe miały być te z lat 1415 i 1426. W trakcie drugiego uszkodzeniu ulec miały baszty, brama wiodąca do Głubczyc (zapewne brama Wielka), czy brama prowadząca do zamku (brama Odrzańska), wraz z domami usytuowanymi przed nią. Pożar z 1447 roku objąć miał zabudowania w sąsiedztwie bramy Nowej, natomiast pożar z 1488 roku spalił środkową część miasta, być może nie miał więc wpływu na stan fortyfikacji.
XVI stulecie upłynęło raciborskim mieszczanom w większym spokoju, choć w 1574 roku wybuchł pożar, który zniszczył dużą część miasta i jego fortyfikacji. Wymusiło to odbudowę, a zarazem przynajmniej częściową przebudowę w stylistyce renesansowej (baszta Więzienna). Dopiero w trakcie wojny trzydziestoletniej, w 1626 roku Raciborzowi zagroziły wojska Ernsta von Mansfelda, lecz załoga cesarska wytrwała przez dziewięć miesięcy. W 1633 i 1642 roku miasto zajmowały oddziały protestanckie, przeciwko którym cesarz w ramach posiłków wysłał Wołochów. Raciborzanie nie wpuścili ich jednak, ostrzeliwując przeciwnika z murów. Jeszcze w 1663 roku obwarowania poddano remontom z obawy przed wojskami tureckimi, jednak już w XVIII stuleciu stały się one na tyle archaiczne, iż przestano o nie dbać i pozostawiono by popadły w zaniedbanie. Ostatecznie zostały w większości rozebrane w pierwszej połowie XIX stulecia.
Architektura
Miasto wyrosło w południowej części kotliny, na spłaszczonym wywyższeniu terenu na zachodnim brzegu Odry, w miejscu gdzie tworzyła głębokie zakole. Na północ od Raciborza, rzeka oprócz głównego koryta tworzyła szereg mniejszych odnóg, opływających kilka piaszczystych wysp, w tym wyspę, na której znajdował się wczesnośredniowieczny gród, a następnie zamek, kontrolujący pobliska przeprawę. W bezpośredniej bliskości, oddzielona od grodu odnogą Odry, a od miasta głównym korytem rzeki, znajdowała się osada Ostróg z kościołem św. Jana. Między Odrą a południowo-wschodnią częścią miasta znajdowała się osada Stare Zagrody, natomiast na południu rolę przedmieścia odgrywały Nowe Zagrody. W bezpośredniej bliskości miasta usytuowana była także po stronie zachodniej Stara Wieś z kościołem św. Mikołaja i zabudową rozciągniętą wzdłuż traktu opawskiego. Pod koniec XIII wieku między północną częścią Raciborza a Odrą założono niewielkie Nowe Miasto z klasztorem i szpitalem bożogrobców.
Obwód obronny Raciborza otrzymał kształt zbliżony w planie do owalu, lekko wydłużony na linii z północnego-zachodu na południowy-wschód. Jako że Racibórz był największym obok Cieszyna miastem Górnego Śląska, raciborskie obwarowania zamykały aż 19,2 ha i posiadały długość około 1700 metrów. Ich dodatkową ochronę zapewniała rzeka po stronie północnej oraz bagna na wschodzie i w nieco dalszej odległości także koryto Odry. Z pozostałych stron prawdopodobnie funkcjonowała nawodniona fosa. Możliwe że przynajmniej na części obwodu obronnego od strony wewnętrznej do muru przylegała uliczka podmurna, ułatwiająca komunikację w razie zagrożenia i oddzielająca fortyfikacje od narażonej na podpalenia zabudowy mieszkalnej.
Mur miejski wzniesiono z cegły w technice opus emplectum, z rdzeniem wypełnionym ceglanym gruzem łączonym zaprawą wapienną i glinianą. Lico układano z cegieł palcówek, umieszczanych w wątku wendyjskim ale i bez jednolitego układu. Grubość muru była w przyziemiu zróżnicowana: od 1,6 metra do nawet 2,5 metrów grubości w części południowo-zachodniej. Prawdopodobnie wynikało to z chęci dostosowania do lokalnych warunków terenowych (np. stabilności gruntu), a także budowania lichszego muru w bezpieczniejszych częściach miasta (zabezpieczonych rzeką i mokradłami). Kurtyny zwieńczone były gankami dla obrońców oraz przedpiersiem z krenelażem. Były one dość niskie, ganek znajdował się na wysokości około 4,5 metra nad poziomem gruntu, a całkowita wysokość muru wraz z przedpiersiem wynosiła około 6,2 metra.
Obwód muru obronnego wzmacniało 11 baszt, skupionych głównie na odcinku południowym i południowo-zachodnim, które uznano za najbardziej zagrożone, ze względu na brak naturalnych przeszkód terenowych. W planie baszty były czworoboczne, być może pierwotnie równe wysokością z murem obronnym lub niewiele od niego wyższe, otwarte od strony miasta lub zamykane jedynie lekkimi ściankami szachulcowymi. Jedna z baszt w południowej części obwodu uzyskała wymiary 4,9 × 6,7 metra oraz była jedynie połowicznie wysunięta przed sąsiednie kurtyny muru. Mieściła trzy rozdzielone stropami kondygnacje o łącznej wysokości 10,7 metrów, z wejściem na ganek w koronie przyległej kurtyny usytuowanym na wysokości 4,5 metra.
Pierwotnie do miasta wiodły dwie bramy: na północy, w stronę zamku skierowana była brama Odrzańska, natomiast po stronie zachodniej usytuowana była brama Wielka (Mikołajska). Prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku, w związku z zagospodarowywaniem skrajnej części miasta, dobudowana została brama zwana Nową, Opolską lub Starowiejską, ulokowana w południowej części pierścienia murów. Brama Odrzańska miała formę czworobocznej w planie wieży o wymiarach 6,3 × 8,2 metra, z przejazdem o szerokości około 3 metrów w przyziemiu. Usytuowana została w miejscu lekkiego załamania przebiegu muru obronnego, przez co dużą częścią obwodu była wysunięta w przedpole. Brama Wielka również mieściła się w czworobocznej wieży z przejazdem na osi w przyziemiu. Jedynie niewielką częścią bryły była wysunięta w stronę fosy przed sąsiednie kurtyny. W XV wieku poprzedzono ją szyją przedbramia.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowało się pięć obniżonych i częściowo przemudowanych odcinków muru miejskiego: dwa przy ulicy Podwale o długości 31 i 42 metrów, następny pomiędzy ulicami Drzymały i Węglową (o długości około 39 metrów) oraz krótsze po stronie południowej i zachodniej dawnego obwodu. Widoczna jest również tzw. baszta Więzienna przy ul. Basztowej wraz z niewielkim reliktem kurtyny, jednak jej aktualny wygląd jest wynikiem renesansowej przebudowy. Niestety nie zachowała się żadna ze średniowiecznych bram miejskich Raciborza, nie ma też już czytelnej na żadnym odcinku fosy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich, tom IV Śląsk, red. R.Czaja, M.Młynarska-Kaletynowa, zeszyt 8 Racibórz, Kraków 2021.
Kutzner M., Racibórz, Warszawa 1965.
Newerla P., Dzieje Raciborza i jego dzielnic, Racibórz 2008.
Przybyłok A., Mury miejskie na Górnym Śląsku w późnym średniowieczu, Łódź 2014.