Racibórz – klasztor dominikanek

Historia

   Klasztor dominikanek wraz z kościołem św. Ducha założony został w 1306 roku przez księcia raciborskiego Przemysła. Nieco wcześniej, w 1299 roku książę przedstawił kapitule generalnej dominikanów projekt fundacji, a po uzyskaniu zgody protonotariusz Jan ogłosił darowiznę książęcą mieszczanom raciborskim zgromadzonym na rynku. Prawne zatwierdzenie odbyło się dopiero w 1306 roku, natomiast zakonnice przybyły do Raciborza w 1317 roku.
   Klasztor składał się w początkowej fazie z zabudowań drewnianych i prawdopodobnie małej kaplicy, dopiero po 1317 roku siostry rozpoczęły budowę nowego kościoła. Początkowo przeszkodą były klęski nieurodzaju i epidemie spowalniające budowę. Kościół wzniesiono w 1334 roku, gdy konsekrował go biskup wrocławski Nanker. Kaplica klasztorna pod wezwaniem św. Dominika stała się wówczas książęcą nekropolią. Spoczął w niej m.in. książę Przemysł oraz jego córka Ofka, dominikańska mniszka i pierwsza opatka. Klasztor dominikanek był bardzo bogaty w uposażenia książęce z okresu fundacji oraz majątki zakonnic, które przejmował po ich śmierci. Szybko stał się dzięki temu jednym z najważniejszych ośrodków klasztornych Górnego Śląska.
   Liczne pożary miasta w XVI i XVII wieku niszczyły również kościół i klasztor, postępujące później odbudowy nie wpłynęły jednak mocno na wygląd tego pierwszego. Najpewniej straty ponosiło głównie wyposażenie i konstrukcje dachowe. W XVII wieku dostawiono co prawda kruchtę południową, lecz została ona rozebrana w 1937 roku.
   Kościół św. Ducha wraz z klasztorem zamknięto podczas sekularyzacji w 1810 roku. Ołtarze, relikwie i wyposażenie trafiło wówczas do kilku innych kościołów. W czasach wojen napoleońskich mieścił się tu szpital dla rannych żołnierzy, a w 1821 roku król pruski Fryderyk Wilhelm III przekazał obiekt ewangelikom. W 1911 ewangelicy przenieśli się do nowej świątyni, a stary kościół św. Ducha miał być rozebrany. Na szczęście ostatecznie stał się w 1926 roku siedzibą muzeum. W czasie działań wojennych w 1945 roku budynek stracił dach, uszkodzone też zostały jego wnętrza.

Architektura

   Klasztor usytuowany został w północno – zachodniej części lokacyjnego miasta, blisko miejskich murów obronnych przebiegających po zachodniej i północnej stronie konwentu. Od południa z klasztorem sąsiadował niewielki plac przed bramą Mikołajską, z którego jedna z głównych dróg miejskich wiodła do centralnie usytuowanego rynku. Klasztor składał się z orientowanego względem stron świata kościoła pod wezwaniem św. Ducha oraz położonych po jego zachodniej i północnej stronie zabudowań klauzury.
   Pierwotny kościół klasztorny wzorowany był na rozwiązaniach najstarszych świątyń dominikańskich i podporządkowany surowym, XIII-wiecznym przepisom zakonnym. W związku z tym składał się z jednonawowego korpusu nawowego, wewnątrz krytego stropem, oraz węższego, prostokątnego w planie prezbiterium. Charakterystyczny był także początkowy brak wieży oraz cechujące gotyk redukcyjny uproszczone dekoracje i ostro wydzielone przestrzenie.
   Pod koniec średniowiecza budowla wciąż składała się z prostokątnej w planie nawy oraz węższego, dwuprzęsłowego, zamkniętego prosto prezbiterium, dostawionego od strony wschodniej. Jeszcze przed 1359 rokiem od strony północnej dobudowano do kościoła kaplicę św. Dominika. W tym samym czasie dobudowano czworoboczną wieżę przylegającą do południowo – zachodniego narożnika kościoła.  Wnętrze prezbiterium przykryto w dwóch przęsłach sklepieniem krzyżowo-żebrowym, a nawa zwieńczona została płaskim stropem belkowym. Obie rożnej wysokości części rozgraniczono wydatnym łukiem tęczowym. W zachodniej części nawy pierwotnie znajdowała się empora mniszek.

Stan obecny

   Obecnie fasada zachodnia kościoła jest częściowo niewidoczna z uwagi na dobudowaną na przełomie XIX i XX wieku kamienicę. Od północy przylega natomiast rząd przybudówek, będących pozostałościami dawnego klasztoru, zaadaptowanych obecnie na klatkę schodową oraz pomieszczenie muzealne. Wnętrze kościoła zostało znacząco przekształcone wskutek adaptacji na sale ekspozycyjne i podzielone na dwie kondygnacje. Z gotyckiego wystroju zachował się w górnej części ściany wschodniej prezbiterium trójdzielny otwór okienny, zamknięty łukiem ostrym, z oryginalnym kamiennym laskowaniem i maswerkiem. Jedynym obiektem dawnego wyposażenia jest natomiast nagrobek pary książęcej z około 1500 roku. W budowli mieści się dziś muzeum miejskie. Posiada ono cztery główne działy: Archeologii, Etnografii, Historii, Sztuki i Rzemiosła Artystycznego oraz działy pomocnicze: Oświatowy i Administracyjny, a także pracownie: fotograficzną i techniczną.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kutzner M., Racibórz, Warszawa 1965.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Strona internetowa zabytek.pl, Kościół dominikanek pw. Św. Ducha, ob. Muzeum.