Racibórz – kościół św Ducha

Historia

   Kościół św Ducha powstał jako świątynia klasztoru dominikanek, założonego w 1306 roku przez księcia raciborskiego Przemysła. Nieco wcześniej, w 1299 roku książę przedstawił kapitule generalnej dominikanów projekt fundacji, a po uzyskaniu zgody protonotariusz Jan ogłosił darowiznę książęcą mieszczanom raciborskim zgromadzonym na rynku. Prawne zatwierdzenie odbyło się dopiero w 1306 roku, natomiast zakonnice przybyły do Raciborza w 1317.
   Klasztor składał się w początkowej fazie z zabudowań drewnianych i prawdopodobnie małej kaplicy, dopiero po 1317 roku siostry rozpoczęły budowę nowego kościoła. Początkowo przeszkodą były klęski nieurodzaju i epidemie spowalniające budowę. Kościół wzniesiono w 1334 roku, gdy konsekrował go biskup wrocławski Nanker. Kaplica klasztorna pod wezwaniem św. Dominika stała się wówczas książęcą nekropolią. Spoczął w niej m.in. książę Przemysł oraz jego córka Ofka, dominikańska mniszka i pierwsza opatka. Klasztor dominikanek był bardzo bogaty w uposażenia książęce z okresu fundacji oraz majątki zakonnic, które przejmował po ich śmierci. Szybko stał się dzięki temu jednym z najważniejszych ośrodków klasztornych Górnego Śląska.
   Liczne pożary miasta w XVI i XVII wieku niszczyły również kościół i klasztor, postępujące później odbudowy nie wpłynęły jednak mocno na wygląd tego pierwszego. Najpewniej straty ponosiło głównie wyposażenie i konstrukcje dachowe. W XVII wieku dostawiono co prawda kruchtę południową, lecz została ona rozebrana w 1937 roku.
   Kościół św. Ducha wraz z klasztorem zamknięto podczas sekularyzacji w 1810 roku. Ołtarze, relikwie i wyposażenie trafiło wówczas do kilku innych kościołów. W czasach wojen napoleońskich mieścił się tu szpital dla rannych żołnierzy, a w 1821 roku król pruski Fryderyk Wilhelm III przekazał obiekt ewangelikom. W 1911 ewangelicy przenieśli się do nowej świątyni, a stary kościół św. Ducha miał być rozebrany. Na szczęście ostatecznie stał się w 1926 roku siedzibą muzeum. W czasie działań wojennych w 1945 roku budynek stracił dach, uszkodzone też zostały jego wnętrza.

Architektura

   Pierwotny kościół wzorowany był na rozwiązaniach najstarszych świątyń dominikańskich i podporządkowany surowym, XIII-wiecznym przepisom zakonnym. W związku z tym składał się z jednonawowego korpusu nawowego krytego stropem, oraz prostokątnego w planie prezbiterium zakonnego. Charakterystyczny był także początkowy brak wieży oraz cechujące gotyk redukcyjny uproszczone dekoracje i ostro wydzielone przestrzenie.
   Pod koniec średniowiecza budowla składała się z prostokątnej w planie nawy oraz węższego, dwuprzęsłowego, zamkniętego prosto prezbiterium, dostawionego od strony wschodniej. Jeszcze przed 1359 rokiem od strony północnej dobudowano do kościoła kaplicę św. Dominika. Z tego samego czasu pochodzi czworoboczna wieża przylegająca do południowo-zachodniego narożnika kościoła.
   Wnętrze prezbiterium przykryto w dwóch przęsłach sklepieniem krzyżowo-żebrowym, a nawa zwieńczona została płaskim stropem belkowym. Obie rożnej wysokości części rozgraniczono wydatnym łukiem tęczowym. W zachodniej części nawy pierwotnie znajdowała się empora mniszek.

Stan obecny

   Obecnie fasada zachodnia kościoła jest częściowo niewidoczna z uwagi na dobudowaną na przełomie XIX i XX wieku kamienicę. Od północy przylega natomiast rząd przybudówek, będących pozostałościami dawnego klasztoru, zaadaptowanych obecnie na klatkę schodową oraz pomieszczenie muzealne. Wnętrze kościoła zostało znacząco przekształcone wskutek adaptacji na sale ekspozycyjne i podzielone na dwie kondygnacje. Z gotyckiego wystroju zachował się w górnej części ściany wschodniej prezbiterium trójdzielny otwór okienny, zamknięty łukiem ostrym z oryginalnym kamiennym laskowaniem i maswerkiem. Jedynym obiektem dawnego wyposażenia jest natomiast nagrobek pary książęcej z około 1500 roku.
   W budowli mieści się dziś muzeum miejskie. Posiada ono cztery główne działy: Archeologii, Etnografii, Historii, Sztuki i Rzemiosła Artystycznego oraz działy pomocnicze: Oświatowy i Administracyjny, a także pracownie: fotograficzną i techniczną.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kutzner M., Racibórz, Warszawa 1965.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Strona internetowa goraciborz.pl, Kościół Św. Ducha (obecnie Muzeum).
Strona internetowa zabytek.pl, Kościół dominikanek pw. Św. Ducha, ob. Muzeum.