Pyzdry – zamek królewski

Historia

   Zamek zbudowany został prawdopodobnie równocześnie z murami miejskimi, może około 1339 roku. Podczas panowania Ludwika Andegaweńskiego w 1382 roku zamek zajęły oddziały węgierskie. Miał to być zastaw na rzecz zięcia królewskiego, kandydata na tron krakowski Zygmunta Luksemburczyka. W 1383 zamek i stacjonujące w nim wojska węgierskie zostały oblężone przez rycerstwo księcia mazowieckiego Siemowita IV, który korzystając z wojny domowej między Grzymalitami i Nałęczami wkroczył do Wielkopolski. Po krótkim oporze załoga węgierska skapitulowała na honorowych warunkach. W czasie tego oblężenia odnotowano po raz pierwszy na ziemiach polskich użycie broni palnej.
   W XV wieku na zamku często przebywał król Władysław Jagiełło, a potem Kazimierz Jagiellończyk. Od połowy XV do połowy XVI wieku, stanowił zabezpieczenie posagu polskich królowych: Zofii Holszańskiej, Elżbiety Rakuszanki i Bony Sforzy, z nadania których trzymali je królewscy starostowie.
   W czasach nowożytnych był wielokrotnie przebudowywany. W XVII wieku został zniszczony przez Szwedów i nie odzyskał już świetności. Po pożarze w 1768 roku zamek został prawie całkowicie rozebrany przez Prusaków, podczas budowy więzienia w miejscu wschodniego pałacu królewskiego. W miejscu domu północnego zbudowano spichlerz, a następnie młyn.

Architektura

   Zamek znajdował się w obrębie murów miejskich w północno wschodnim narożniku miasta i był typowym zamkiem miejskim o kształcie zbliżonym do prostokąta i wymiarach około 49,5 x 60,50 metra. Górował on nad otoczeniem, gdyż umieszczono go na wysokiej  skarpie nad rzeką Wartą. Grubość ceglanych murów obwodowych wynosiła 1,8 -1,85 metra, a nieco węższy był tylko północny mur obwodowy, który osiągał około 1,5 metra. Z zewnątrz mury wspierały regularne przypory.
   Bramę umieszczono od strony miasta. Główny dom zamkowy o długości 49,75 metra i szerokości 15 metrów stał przy kurtynie wschodniej, a w jego narożu znajdowała się wieżyczka o funkcjach ustępowych. Od strony zachodniej do jego elewacji przylegał ganek o szerokości 3,4 metra.
   Przy elewacji północnej zamku znajdowały się zapewne dwa wieżowe ryzality. Ryzalit północno – wschodni o długości boków około 4 metry, pełniła funkcje sanitarne: wyposażony był w przesklepiony ostrołukowo odpływ, a także w ukośną odsadzkę przy murze zachodnim. Ryzalit północno-zachodni, o długości boku zachodniego około 4 metry, był chyba budowlą bramną.
    Od strony północno-zachodniego narożnika stała czworokątna wieża główna o boku około 10 metrów. Jej komora wewnętrzna posiadała wymiary około 4,5 x 6 metrów. Dom zachodni miał wymiary zewnętrzne około 11 x 39,25 metra. Mieściło się w nim najpewniej pięć położonych w szeregu pomieszczeń. Dom południowy mierzył około 9,5 x 34,75 metra. Był to obiekt jednotraktowy, podzielony gurtami najpewniej na trzy pomieszczenia. Pozostała zabudowa była prawdopodobnie drewniana. Między zamkiem a klasztorem franciszkanek znajdował się przygródek.

Stan obecny

   Po zamku zachował się jedynie mocno przekształcony dom (pierwotne skrzydło wschodnie) w którym ukryte są gotyckie ściany, a także przypora w północno – zachodnim narożniku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Badania terenowe zamków z obszaru Wielkopolski i Polski Centralnej w XXI wieku, [w:] Gemma Gemmarum, red. Różański A., Poznań 2017.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.