Pyrzyce – miejskie mury obronne

Historia

   We wczesnym średniowieczu na miejscu późniejszego miasta istniał gród będący ważnym ośrodkiem plemiennym Pyrzyczan. Po raz pierwszy wzmiankowany był w 1124 roku w Żywocie świętego Ottona z Bambergu, który z inicjatywy Bolesława Krzywoustego prowadził akcję misyjną. W 1186 roku Pyrzyce wymieniono jako gród kasztelański z istniejącą obok osadą targową. Na zachód od niego lokowano nowe miasto, które w 1263 roku otrzymało prawo magdeburskie, a po rozpadzie Pomorza znalazło się w księstwie szczecińskim.
   Murowane obwarowania Pyrzyc zaczęto budować w XIII wieku. Od lokacji miasta do początku XIV wieku powstał zasadniczy pierścień murów wraz z basztami wykuszowymi, a do połowy XIV stulecia przebudowano bramy miejskie i zamknięto od strony miasta część baszt. Na szybką budowę miał fakt, iż miasto stanowiło ważny ośrodek rolniczego regionu i położone było na skrzyżowaniu głównych szlaków handlowych ze  Szczecina do Wielkopolski i z Magdeburga do Kołobrzegu. Szybko bogaciło się na pośrednictwie handlu i rozwoju rzemiosła tkackiego i sukienniczego. Kolejne prace wzmacniające miały miejsce w XV wieku, kiedy to podwyższono mur obronny i dodano kolejne baszty. Wiek XVI przyniósł rozbudowę systemu obronnego, związaną z upowszechnieniem artylerii. Wzniesiono basteje, bastiony, szańce oraz nadbudowano bramy i baszty. Do 1574 roku najazdy wojsk brandenburskich, polskich i husyckich nie przełamały pyrzyckich murów.
   Po 1750 część wałów została splantowana, a w latach 1830-45 zamieniona na promenadę. Fosy zasypano około 1860 roku w ich miejscu założono ogrody. Rozebrano także przedbramia Bramy Bańskiej i Szczecińskiej. W XIX wieku baszty pełniły funkcje gospodarcze, zaadaptowano je także na domy mieszkalne dla biedoty. W 1879 roku wyburzono fragment muru w osi ulicy Szerokiej, a także przebito liczne furty dla ruchu pieszego. W czasie działań II wojny światowej zniszczona został Brama Szczecińska i Baszta Mnisza, oraz zrujnowane górne kondygnacje baszt i Bramy Bańskiej. Od 1945 roku obwarowania miejskie są systematycznie remontowane i konserwowane.

Architektura

   Średniowieczne obwarowania otaczają Pyrzyce na planie nieregularnego owalu, o kształcie zbliżonym do zaokrąglonego trapezu. Długość obwodu wynosiła około 2200 metrów. Mury wykonano z cegły ceramicznej o wątku wendyjskim i osadzono na cokole z głazów narzutowych. Ich wysokość dochodziła do 7-9 metrów. Pierwotnie wzmocnione były 44 basztami wykuszowymi, rozstawionymi średnio co około 27-30 metrów. Dominowały baszty czworoboczne, sporadycznie półkoliste, wysunięte na zewnątrz i od wewnątrz muru, otwarte od strony miasta, o szerokości około 6 – 7 metrów, trzykondygnacyjne. W przyziemiu składowano materiały do obrony, na drugiej kondygnacji znajdowały się pomieszczenie straży, a trzecia kondygnacja stanowiła właściwy poziom obrony z otworami strzelniczymi. Baszty wykuszowe wystawały nieznacznie poza koronę muru (1-2 metry), zwieńczone były krenelażem lub kryte dachem siodłowym. W XIV i XV wieku część z nich została przekształcona w baszty zamknięte poprzez zamurowanie otwartych od strony miasta części.
   Do miasta prowadziły dwie bramy: Bańska na południu i Szczecińska od północy. Brama Szczecińska pochodziła z poł. XIV wieku, w XVI stuleciu została nadbudowana. Była to brama czterokondygnacyjna i dwustopniowa: w części dolnej czworoboczna, a w górnej z ośmiobocznym tamburem, opięta narożnymi wieżyczkami i zwieńczona hełmem ostrosłupowym. Brama Bańska jest dwustopniowa: część dolną, czterokondygnacyjną, założono na planie kwadratu z dwiema szkarpami, nieistniejąca już część górna, ośmioboczna posiadała  hełm ostrosłupowy. Obie bramy zaopatrzono w przedbramia. Od strony zewnętrznej mury miejskie otoczone były wałami i fosami. Od strony północnej, zachodniej i południowej wały były nawet podwójne. Wynikało to z równinnego terenu miasta, pozbawionego naturalnych walorów obronnych: dużych rzek, bagien, czy jezior. Odległość wałów od muru wahała się w granicach od 15 do 70 metrów.

Stan obecny

   Obecnie mury miejskie Pyrzyc są jednymi z najlepiej zachowanych na terenie Polski. Przetrwały w około 80-90% ich pierwotnego przebiegu. Ubytki występują jedynie w części południowej i wschodniej. Z pierwotnego systemu obronnego zachowane są: Brama Bańska, baszty Sowia, Lodowa, Prochowa, Pijacka; ruiny baszty Śpiącej Królewny i Mniszej oraz około 30 baszt wykuszowych. Największą stratą jest zniszczenie w czasie ostatniej wojny Bramy Szczecińskiej z której obecnie zachowała się jedynie część przyziemia.

pokaż Bramę Bańską na mapie

pokaż basztę Lodową na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Lukas E, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
Pilch.J, Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.