Puck – kościół św Piotra i Pawła

Historia

   Pierwszy kościół w puckim grodzie stanął prawdopodobnie pod koniec XIII wieku, gdyż najstarsza wzmianka źródłowa o proboszczu Lambercie pochodzi z 1278 roku, a o samej świątyni z 1283 roku. Patronat nad nim sprawował książę gdański. Nie wiadomo kiedy kościół ten przestał funkcjonować i z jakiej przyczyny, nie ma pewności czy został zniszczony, czy też rozebrano go celowo by wznieść na jego miejscu nowy i większy.
     Budowę kościoła św  Piotra i Pawła rozpoczęto pod koniec XIV wieku na miejscy wcześniejszej świątyni. W 1385 roku ówczesny wielki mistrz zakonu krzyżackiego Konrad Zöllner von Rottenstein nadał nieukończoną jeszcze budowlę wraz z całą parafią cysterkom z Żarnowca. Do końca XIV wieku wybudowano prezbiterium i prawdopodobnie wieżę, na której w 1400 roku zawieszono dzwon. Obie te części przypuszczalnie dostawiono do starszego korpusu nawowego. Na początku XV wieku wykończono wieżę oraz przystąpiono do wznoszenia murów nawy północnej i północnej kaplicy przywieżowej. Dalsze prace przerwał wybuch wojny trzynastoletniej w czasie której zniszczeniu uległa elewacja północna kościoła. Po ustaniu działań wojennych przystąpiono do dalszych robót murarskich, ukończonych ostatecznie w ostatniej ćwierci XV wieku. W ich toku wzniesiono trzynawowy korpus kościoła oraz południową kaplicę przywieżową (kaplicę Wejherów), którą dostawiono do istniejącej już wieży. Zbudowano także kaplicę świętej Anny oraz północną zakrystię. Prawdopodobnie w tym samym czasie podwyższono wieżę o jedną kondygnację.
     W latach 1556-1589 kościół pucki znajdował się w rękach luteran. Być może zmieniono wówczas pierwotny wystrój wnętrza kościoła, ponieważ do czasów współczesnych oprócz dzwonu i chrzcielnicy z XIII wieku praktycznie nic ze średniowiecznego wyposażenia kościoła nie ocalało. Po zwróceniu świątyni społeczności katolickiej przeprowadzono remont, a w 1597 roku starosta pucki Ernest Wejher ufundował (rozbudował) kaplicę grobową pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny po południowej stronie wieży. Prawdopodobnie z końcem XVI wieku powstała także przy kościele południowa kaplica świętego Krzyża, należąca do radnych miasta Pucka. W 1633 roku stała się ona własnością ks. Mateusza Judyckiego, który ufundował kaplicę grobowo – wotywną w dowód wdzięczności za ocalenie z morskiej burzy w trakcie swej podróży do Holandii.
   Około połowy XVII wieku wykonano roboty murarskie przy elewacjach zewnętrznych kościoła oraz w obrębie prezbiterium, wykonując jego dwuprzęsłowe sklepienie. W 1661 roku, być może w trakcie kolejnych prac remontowych wykonano na kaplicach charakterystyczne koliste blendy. W kolejnych latach XVII i XVIII wieku stopniowo przekształcano wewnętrzny wystrój kościoła, prawdopodobnie spustoszonego w trakcie wojen szwedzkich. Gruntowne prace renowacyjne przeprowadzono w latach 1896-1898. Powiększono  wówczas otwory okienne, wstawiono witraże, wymieniono posadzkę, dobudowano kruchtę, założono sklepienia wszystkich trzech naw oraz kaplicy św. Anny i kaplicy północnej, przywieżowej, które zostały dodatkowo podwyższone i przebudowane. Remonty kontynuowano także na początku XX wieku, zwłaszcza po silnej burzy z 1903 roku i w latach 1919-1920. Druga wojna światowa praktycznie nie naruszyła świątyni, mimo bombardowań uszkodzenia nie były wielkie.

Architektura

   Gotycki kościół św  Piotra i Pawła usytuowano w północnej części miasta, na działce pierwotnie otoczonej cmentarzem. Otrzymał formę budowli trójnawowej, halowej ze wspaniałym dwunastodzielnym szczytem wschodnim, niskim i krótkim prezbiterium zamkniętym trójbocznie od strony wschodniej oraz z  masywną czworoboczną wieżą od zachodu. Całą budowlę opięły wysokie, uskokowe przypory, pomiędzy które od północy wstawiono kaplicę św. Anny. Po stronie północnej na styku prezbiterium i nawy bocznej usytuowana została zakrystia, zaś wieża została oflankowana dwoma kaplicami, sprawiając wrażenie wtopionej w korpus nawowy. Pod koniec XVI wieku po południowej stronie korpusu nawowego wzniesiona została kaplicą św. Krzyża.
   Dolną część elewacji kościoła (za wyjątkiem wieży) obiegł wysoki ceglany cokół, górną natomiast szeroki pas tynku i profilowany gzyms koronujący. Surowy korpus nawowy ozdobiły szczyty kaplic oraz wspomniany wysoki, schodkowy szczyt wschodni, rozczłonkowany przez pionowe, nieprofilowane lizeny, pomiędzy które włożono ostrołukowe blendy i zamknięte łukami odcinkowymi okna. Ten silnie podkreślony podział pionowy szczytu zrównoważono poziomymi pasami tynku przebiegającymi w poprzek całej jego płaszczyzny. XVI-wieczny szczyt kaplicy św. Krzyża (kaplicy Judyckiego) zwieńczony został blankami i podzielony na ostrołukowe pola przez wypukłe, profilowane lizeny. Podział poziomu podkreślił  silnie falisty, profilowany gzyms przebiegający w poprzek szczytu.
   Oszczędne dekoracje otrzymały elewacje wieży zachodniej. Aż do wysokości czwartej kondygnacji jej mury są gładkie, pozbawione ozdób i jedynie po stronie północnej i zachodniej zwieńczone gzymsem arkadkowym. Dwie górne kondygnacje wieży rozczłonkowano wysokimi, ostrołukowymi oknami, których zadaniem było wypuszczanie dźwięków dzwonów. Do wnętrza wieży prowadził dość niski, profilowany portal z rozglifionymi ościeżami, usytuowany na osi fasady zachodniej. Wiódł on do sklepionej krzyżowo kruchty, a następnie przez kolejny ostrołukowy portal do wnętrza korpusu nawowego kościoła.
   Pierwotnie w średniowieczu wszystkie trzy nawy korpusu przykryte były płaskimi, drewnianymi stropami, podtrzymywanymi przez masywne ośmioboczne filary. Nawę główną od prezbiterium oddzielono łukiem tęczowym, zaopatrzonym od strony korpusu we dwie przypory. Przypory te, podobnie jak filary międzynawowe, stanęły na kamiennych reliktach pierwszego kościoła puckiego z XIII wieku.  Dwuprzęsłową kaplicę NMP (Wejherów) umieszczoną w niskim pomieszczeniu po południowej stronie wieży kościelnej, z końcem XVI wieku podwyższono i zwieńczono sklepieniem gwiaździstym, opartym na rzeźbionych konsolach przedstawiających ludzkie głowy i zwierzęta. Podobnie późnogotycka kaplica św. Krzyża przesklepiona została sklepieniem gwiaździstym.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Domańska H., Puck, Warszawa 1985.