Historia
Kościół św. Jerzego w Przyczynie Górnej (niem. Ober Pritschen) został wzniesiony przed 1345 rokiem, kiedy to został po raz pierwszy wspomniany w źródłach pisanych, a konkretnie w dokumencie nadającym z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego mieszczanom z pobliskiej Wschowy liczne przywileje. Pleban kościoła z Przyczyny po raz pierwszy wspomniany został w latach 1405-1406, kiedy to funkcję tą pełnił niejaki Mikołaj. Prawdopodobnie kościół był wówczas jeszcze samodzielną parafią, niezależną od Wschowy.
Kościół mógł zostać uszkodzony w 1477 roku, kiedy to Przyczyna Górna niemal doszczętnie spłonęła w trakcie pożaru, który prawdopodobnie miał związek z najazdem księcia żagańskiego Jana II, plądrującego i niszczącego okolice Wschowy wraz z wojskami węgierskiego króla Macieja Korwina. Jeśli budowla spustoszona została ogniem, to nie poniosła żadnych strat strukturalnych, a wyposażenie musiało zostać odnowione jeszcze w stylistyce późnogotyckiej.
Od 1578 roku, na skutek święcącej triumfy reformacji, kościół był użytkowany przez protestantów, natomiast w 1643 roku, po forsowanej przez Habsburgów kontrreformacji, stał się znów budowlą katolicką, choć już tylko filialną ze względu na małą ilość katolików. Podczas ponownej konsekracji z 1661 roku nadano mu wezwanie Wniebowzięcia NMP i św. Jerzego.
Remonty budynku przeprowadzano w latach 1595, 1665 i 1898, co potwierdziły napisy wyryte w tynku fryzów podokapowych. Prawdopodobnie żaden duży remont nie został przeprowadzony po pożarze z 1819 roku, kiedy to piorun uderzył w pobliska lipę, lecz trzy lata później starosta wschowski alarmował o bardzo złym stanie kościoła. Groziła mu nawet rozbiórka, ne szczęście nie znalazł się żaden chętny na kupno materiałów i jego demontaż. Walka o ocalenie zabytku ciągnęła się aż do 1879 roku, kiedy to podczas inspekcji odkryto w prezbiterium i w nawie malowidła ścienne z XV wieku oraz z początku XVI stulecia. W 1907 i 1931 roku odsłonięto je całkowicie i konserwowano po II wojnie światowej w latach 1964-1966 oraz 1979-1981. W latach 60-tych XX wieku wykonano reperacje murów zewnętrznych, natomiast w latach 2008 i 2009 wyremontowano dach.
Architektura
Kościół został wzniesiony według spójnego planu i w trakcie jednego etapu prac budowlanych, na niewielkim wzniesieniu ogrodzonym wraz z cmentarzem murem. Utworzono orientowaną względem stron świata prostokątną w planie choć krótką nawę (10 x 12 metrów) oraz węższe, czworoboczne, nieco nieregularne prezbiterium o wymiarach 8,1 x 7,7 metra, do którego od północy przystawiono zakrystię. Po stronie zachodniej na osi nawy wzniesiono smukłą czworoboczną wieżę. Całość (poza niską zakrystią) wzmocniono zewnętrznymi przyporami. Nawę i prezbiterium przykryto osobnymi dwuspadowymi dachami, przy czym dach prezbiterium przedłużono by osłonić zakrystię. Cała bryła kościoła została uformowana zgodnie ze średniowieczną zasadą stopniowania wysokości poszczególnych członów: od najniższego prezbiterium, poprzez wyższy korpus, po najwyższą wieżę.
Do wnętrza prezbiterium pierwotnie prowadziło południowe wejście, osadzone w płytkiej wydłużonej blendzie. Triada wysokich blend ozdobiła także ścianę wschodnią, otaczając piramidalnie wąskie okno ostrołukowe oświetlające ołtarz, flankowane dodatkowo przez dwie mniejsze blendy o półkolistych zwieńczeniach. Do nawy prowadził portal południowy, osadzony, podobnie jak w prezbiterium, w podłużnej blendzie. Dłuższe elewacje korpusu zaakcentowano opaskowym fryzem wyprowadzonym poniżej gzymsu i przerywanym ponad przyporami. Oświetlenie nawy zapewniały od południa niesymetrycznie przeprute ostrołukowe okna, natomiast w murze północnym, zgodnie ze średniowiecznymi zwyczajami, nie umieszczono ani jednego otworu. Pięciokondygnacyjną wieżę ujęto pasem tynkowanego fryzu, a otwory w dwóch górnych kondygnacjach ujęto w podłużne, ostrołucznie zamknięte blendy. Dolne kondygnacje wieży przepruto małymi oknami o charakterystycznych schodkowych zwieńczeniach. W zewnętrznych elewacjach wszystkich głównych części kościoła utworzono regularnie rozmieszczone otwory maczulcowe, pozostawione po wykorzystywanych w trakcie budowy drewnianych rusztowaniach.
Wnętrze kościoła w drugiej ćwierci XV wieku pokryto ściennymi polichromiami. W prezbiterium przedstawiały one dwie strefy: górną, figuralną, wielowątkową o charakterze narracyjnym oraz dolną ozdobioną malowaną draperią imitującą zawieszoną na drążku tkaninę. U góry ukazano wieloosobową scenę Koronacji Marii z orszakiem królewskim, wyobrażenie grzechu pierworodnego, postać biskupa dzierżącego pastorał i księgę, postać Chrystusa, monumentalne wyobrażenie postaci św. Krzysztofa w otoczeniu warownego miasta, króla i królowej oraz grupy zbrojnych rycerzy, a następnie malowidło przedstawiające św. Jerzego na koniu. Późniejsze malowidła z drugiej połowy XV wieku w nawie, ukazywały wielopostaciową kompozycję ujętą w dwie poziome strefy. Dodatkowo w połowie XVI wieku malowidłami pokryto wewnętrzną stronę łuku tęczowego.
Stan obecny
Kościół zachował do dnia dzisiejszego średniowieczną bryłę, częściowo jednak, na skutek wielokrotnych prac modernizacyjnych i renowacyjnych w okresie nowożytnym, utracił pierwotne detale architektoniczne oraz wystrój wnętrza. W trakcie któryś z działań w XIX wieku zamurowano okno wschodnie i południowe wejście do prezbiterium, a nad zamurowanym wejściem przepruto nowe okno zamknięte łukiem odcinkowym. Przekształcono wówczas również większość pozostałych otworów okiennych. Najcenniejszy element wystroju kościoła, zamalowane prawdopodobnie w XVII wieku średniowieczne polichromie, zostały co prawda odkryte na początku XX wieku, lecz niestety po 1981 roku z nieuzasadnionych powodów część z nich została usunięta (prorok Izajasz z banderolą z inskrypcją, dolne partie malowideł w prezbiterium, gotycka dekoracja patronowa na łuku tęczowym). Bezsensownie zamurowano również gotyckie ścienne sakrarium.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Błaszczyk K., Kościół pw. św. Jerzego w Przyczynie Górnej, „Lubuskie Materiały Konserwatorskie”, tom 16/2019.
Kowalski S., Zabytki architektury województwa lubuskiego, Zielona Góra 2010.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Tomala J., Murowana architektura romańska i gotycka w Wielkopolsce, tom 1, architektura sakralna, Kalisz 2007.