Przezmark – zamek krzyżacki

Historia

   Pierwszy zamek krzyżacki w Przezmarku (Preußisch Mark) został wzniesiony z drewna w drugiej połowie XIII wieku. Jego pierwotna nazwa odnosi się do dokumentu z 1305 roku w którym określony był jako Prutenicale Forum, czyli Pruski Targ. Wznoszenie budowli murowanej w latach 1316 do 1331, zainicjował komtur dzierzgoński Luter z Brunszwiku, pełniący równocześnie obowiązki wielkiego szatnego zakonu. W zamku znajdowała się kolejno siedziba szafarza, od 1320 roku prokuratora, od 1359 roku wójta i w końcu od 1437 roku konwentu, przeniesionego tu po zniszczeniu zamku w Dzierzgoniu. W związku z podniesieniem rangi zamku, został on rozbudowany w 1359 roku, kiedy to wydłużono główny dom zamkowy i ponownie w 1437 roku, kiedy z kolei został podwyższony.
   Chociaż zamek położony był w bardzo dogodnym do obrony miejscu, w 1410 roku został przejęty bez walki przez wojsko Władysława Jagiełły. Król wydzierżawił go rycerzowi Mroczce i wysłał na zamek wraz z pisarzem w celu sporządzenia inwentarza majątku. W drodze powrotnej pisarz wraz z orszakiem zginął. O chęć przejęcia pokrzyżackich skarbów obwiniono rycerza Mroczkę, choć sprawy nigdy do końca nie wyjaśniono. Rok później zamek wrócił jednak do Krzyżaków na mocy I pokoju toruńskiego.
   W 1414 obiekt został ponownie zdobyty przez wojska polskie i poważnie zniszczony, lecz po odzyskaniu Zakon dokonał poważnej rozbudowy i wzmocnienia zamku. W 1437 roku zamek stał się siedzibą komtura, przeniesiono również do niego sąd ziemski. W XV wieku w Przezmarku wytwarzano na dużą skalę uzbrojenie dla rycerzy zakonnych, a w XVI stuleciu odlewano działa, ręczną broń palną i amunicję. Jednak na początku XVI wieku z powodu coraz gorszego stanu finansów państwa krzyżackiego, dobra przezmarskie przeszły w posiadanie biskupów pomezańskich, a następnie po sekularyzacji Przezmark stał się siedzibą starostwa. W związku z tym w latach 80-tych XVI wieku zamek przeszedł kolejną przebudowę, która miała uczynić z niego rezydencję w miejsce budowli typowo obronnej.  Przez cały XVIII i XIX wiek obiekt, chociaż mieścił Urząd Ziemski, był poważnie zaniedbany, a proces jego popadania w ruinę został przypieczętowany, gdy pod koniec XVIII stulecia rozpoczęto rozbiórkę murów w celu pozyskania budulca na folwark i zbór ewangelicki.

Architektura

   Przy budowie zamku w Przezmarku wykorzystano naturalne warunki terenowe, umieszczając budowlę w narożniku półwyspu, opadającego stromymi zboczami do jeziora Motława Wielka. Od przedzamcza oddzielała go szeroka, nawodniona fosa, przez którą przerzucono most oparty na dwóch masywnych ceglanych filarach. Za fosą usytuowano mur obronny z bramą i dwiema wieżami: okrągłą od zachodu i kwadratową, tzw. Jeniecką od wschodu. Tą drugą wybudowano około 1329 roku w ramach rozbudowy zamku prokuratorskiego. Osiągnęła wysokość 35 metrów i sześć kondygnacji. Jej elewacje ozdobiono wzorami z mocno wypalanej cegły zendrówki.
   Zamek wysoki oddzielała od części środkowej głęboka i szeroka, sucha fosa o kształcie w planie litery L. Brzegi jej północnego odcinka stanowiły mury zamków średniego i wysokiego, odcinek zachodni prawdopodobnie obejmowały wały ziemne. Zamek wysoki otoczony był ceglanym murem obwodowym posadowionym na kamiennym fundamencie, o długości 75 metrów na linii północ – południe, szerokości 50 metrów (na linii wschód – zachód) i nieznanej wysokości. Do południowej strony kurtyny przylegała od zewnątrz ceglana, ośmioboczna wieża o średnicy 8 metrów.
   Główne założenie zamkowe miało rzut prostokątny o wymiarach około 47×73 metry. Początkowo składało się jedynie z wschodniego budynku, otoczonego czworobokiem murów obronnych z bramą wzmocnioną parchamem od północy. Niezwykle długi dom o wymiarach 12×61 metrów, był murowany z cegły na kamiennym cokole. Wraz z przystawionymi do niego krużgankami zajmował całą wschodnią stronę czworoboku. Pierwotnie był trójkondygnacyjny i podpiwniczony. Piwnica była pojedynczą długą komorą (w XV wieku podzieloną na dwa pomieszczenia) zwieńczoną sklepieniem krzyżowym, podtrzymywanym przez rząd 11 granitowych filarów. Dostęp do niej prowadził z dziedzińca dwoma klatkami schodowymi: w południowej części oraz mniej więcej w 1/3 długości ściany od strony północnej. Pomieszczenia przyziemia także posiadały sklepienia, wyższe kondygnacje już tylko drewniane stropy. Wyróżniała się skrajnie południowa komnata przyziemia, której sklepienie oparto na pojedynczym granitowym filarze. Dostęp do niej prowadził podwójną arkadą z krużganka, oraz być może portalem z północnej komnaty. W północnej części skrzydła, w ryzalicie na trzeciej kondygnacji znajdowała się niewielka, wąska izdebka, nad i pod którą przestrzeń nie była dostępna (brak śladów otworu drzwiowego), a obok, we wschodnim murze obwodowym, znajdowało się wejście do drewnianego wykusza ustępowego. W pierwszej połowie XV wieku budynek powiększono o nową kondygnację, lecz nie podwyższono go, a jedynie skuto sklepienia by uzyskać przestrzeń pod nowy strop. W budynku wschodnim mieściły się główne pomieszczenia zamkowe, lecz wyjątkowo kaplicę św. Anny ulokowano na przedzamczu. Przeniesiono ją do zamku górnego dopiero po ulokowaniu w warowni konwentu w XV wieku. Zapewne od północy do budynku przylegała masywna, czworoboczna wieża. Być może znajdował się w niej skarbiec.
   W południowej części zamku wznosiła się wspomniana wieża oktagonalna z którą sąsiadował dansker wysunięty w stronę jeziora. Dostęp do niego możliwy był po drewnianym ganku. Skrzydło północne zbudowano w dwóch fazach, w XV i w XVIII wieku. Budynek południowy był dodatkiem XVII-wiecznym. Brama na zamek główny znajdowała się w narożu północno – zachodnim. Zapewne z powodu warunków terenowych usytuowana była pod skosem. Od strony wschodniej zamku bronił dodatkowy mur i międzymurze. Na zboczach założenia podobno założono ogrody. Wiadomo, iż na terenie zamku oprócz niezbędnych dla konwentu pomieszczeń, funkcjonował browar, spichlerz i piekarnia.

Stan obecny

   Głównym elementem zamku który przetrwał do dzisiejszych czasów jest tzw. Wieża Jeniecka, usytuowana na dawnym przedzamczu.  Poza tym pozostały jedynie niewielkie fragmenty murów zewnętrznych, zarys położonej w skrzydle wschodnim sali opartej na granitowych filarach, czy relikty bramy wjazdowej. Ruiny należą do prywatnej osoby, która wpuszcza chętnych do zwiedzania turystów na teren zamku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Żurek M. Zamek pokrzyżacki w Przezmarku. Wstępne wyniki badań, “Archaeologia Historica Polona” tom 26, 2018.