Proszówka – zamek Gryf

Historia

   Pierwsza budowla, zapewne drewniano – ziemna, powstała według tradycji już w XII wieku. Obecna łączona jest z synem Henryka Pobożnego, księciem głogowskim Konradem, panującym w XIII wieku. W 1300 roku zamek miał zostać otoczony murami na polecenie Bolka I. Prace budowlane w obrębie warowni miał prowadzić także Henryk jaworski. Do końca XIV wieku warownia znajdowała się w posiadaniu książąt świdnickich, a po ich wymarciu stała się własnością króla czeskiego. Zadłużony król Wacław IV przekazał go rycerzowi Beneszowi z Choustnika. W 1400 roku wydzierżawił on swe dobra wraz z zamkiem Gotsche II Schoffowi. W 1419 roku stał się własnością rodu Schaffgotschów i pozostał w ich rękach do 1798 roku.
   W XVII wieku zamek był dwukrotnie oblegany przez Szwedów. W 1639 roku obronił się, lecz w 1645 skapitulowano przed napastnikami. W 1745 roku zamek zajęły wojska pruskie, a w 1778 zamieniono go na silną twierdzę. Być może zniszczenia poczynione przy tej okazji spowodowały rezygnację Schaffgotschów ze starej siedziby i przyspieszyły jej upadek. W 1799 roku został częściowo rozebrany na materiał do budowy folwarku i od tego czasu pozostaje w ruinie.

Architektura

   Położony na wysokim wzgórzu zamek zbudowano z czarnego bazaltu. Najwyżej położony zamek górny wzniesiony został na planie nieregularnego, wydłużonego pięcioboku z angułem od wschodu. Wydłużony główny dom o wymiarach około 9 x 20 metrów podzielony był asymetrycznie na dwa pomieszczenia i dostawiony do północnej części murów. Piwnica budynku składała się ze sklepionej komory i pochylni, prawdopodobnie służącej do wtaczania beczek. Jej wylot znajdował się w pobliżu kuchni (K na planie), która była umieszczona w zaułku pomiędzy obwodem murów a domem. O jej obecności świadczy kamienna rynna do odprowadzania ścieków, tkwiąca w murze obwodowym zamku. Na lewo od późniejszej bramy (a na przeciwko bramy pierwotnej) znajdowała się kaplica na której ścianie znajdował się niegdyś namalowany wizerunek gryfa. Z czasem całość wnętrza zamku górnego została zabudowana przy wewnętrznych ścianach murów obronnych.
   Od strony zachodniej znajdowała się pierwotna brama. Według części opracowań posiadała ona dostawione później przedbramie zaopatrzone od północy w czworoboczną wieżyczkę. Według innych nie było to przedbramie, lecz budynek. Do jego sklepionej kolebkowo kondygnacji przyziemia miało prowadzić wejście z zamku średniego, a pierwsze piętro miało mieć połączenie z dziedzińcem zamku górnego. Druga brama prowadząca na zamek górny umieszczona została w odcinku północno – wschodnim muru obwodowego. Na jej zewnętrznej stronie znajduje się półokrągły taras, być może relikty półokrągłej wieży.
   Zamek średni usytuowano na północ od górnego. W planie przypominał on nieregularny trójkąt. W narożniku północnym zlokalizowany został budynek bramny, a na wysokości wschodniego odcinka muru obwodowego znajdował się nowożytny czworoboczny budynek wysunięty przed lico muru obronnego. Budowla ta w przyziemiu była trójprzestrzenna, sklepiona krzyżowo, a na poziomie drugiej  kondygnacji jednoprzestrzenna. Otwory wykuszowe w ścianie południowej i wschodniej wskazują na funkcję mieszkalną budynku, choć przypisuje mu się także funkcje obronne.
   Od północnej i wschodniej strony wzgórza znajdował się rozległy zamek dolny. W jego części wschodniej do muru obwodowego przylegał czworoboczny, podpiwniczony budynek, a wzdłuż południowo – wschodniego odcinka muru obwodowego biegły zabudowania o proporcjach wydłużonego prostokąta. Graniczyły one z bramą, na którą składała się umieszczona wewnątrz obwodu wieża bramna, przedbramie i odchodząca od niego wydłużona szyja bramna. Dodatkowo w części południowej założenia, na styku zamku górnego i dolnego ulokowano nowożytne obwarowania o nieregularnym zarysie.

Stan obecny

   Obecnie zamek zachowany jest w postaci dobrze czytelnej trwałej ruiny. Jest własnością prywatną i niestety pozostaje w bardzo zaniedbanym stanie, a właściciel nie prowadzi inwestycji by ten stan polepszyć.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Boguszewicz A., Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010.

Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.