Poznań – kościół św Marcina

Historia

   Budowę gotyckiej świątyni, będącej kościołem parafialnym dla ówczesnej, podpoznańskiej osady Święty Marcin, rozpoczęto w XIV wieku, lecz kościół św. Marcina po raz pierwszy pojawił się w źródłach pisanych już w 1253 roku. Gotycki kościół powstał początkowo jako budowla salowa, zapewne przykryta drewnianym stropem (późniejsza nawa główna prezbiterium). Po pewnym czasie dostawione zostały aneksy od północy i południa, a w dalszej kolejności wzniesiono trójnawowy korpus. Ukończono go zapewne w czasach plebanów Grzegorza z Szamotuł i Marcina Święcickiego w latach 1515 -1521. W 1516 roku zawarta została umowa z Janem Rozdrażewskim z Gogolewa, który za cenę 66 grzywien miał dostarczyć 315 dębowych bali, zapewne przeznaczonych na konstrukcję dachu. Nie ma pewności kiedy w kościele założono późnogotyckie sklepienia, być może prace te rozpoczęto jeszcze w XV wieku (nawy boczne lub kaplice), a ukończono w pierwszej połowie XVI wieku (nawa główna).
   W 1657 roku kościół został spalony przez wojska brandenburskie, na skutek czego zawaliły się sklepienia. Odbudowany w ciągu następnych lat, został także powiększony o barokową wieżę. Została ona jednak już w 1745 roku rozebrana, gdyż groziła zawaleniem. Kolejną wieżę postawiono w czasie gruntownej renowacji kościoła w latach 1925-1929. Do korpusu świątyni dobudowano także wówczas od strony południowej czwartą nawę. W czasie walk w 1945 roku kościół został poważnie uszkodzony, lecz odbudowa w latach 1949-1954 przywróciła świątyni jej formy późnogotyckie.

Architektura

   Gotycki kościół u schyłku średniowiecza osiągnął formę trójnawowej pseudobazyliki z nawą główną wyższą niż nawy boczne, lecz bez własnych okien. Trójprzęsłowy korpus oraz dwuprzęsłowe prezbiterium zostały dość wyraźnie oddzielone od siebie arkadami tęczowymi we wszystkich trzech nawach, przy czym plan kościoła nietypowo zwężono nieregularnie od południa w części prezbiterialnej, a nawa główna prezbiterium i korpusu, o przęsłach ustawionych poprzecznie, otrzymała mniej więcej półtora raza większą szerokość od naw bocznych. Tym ostatnim nadano przęsła korpusu zbliżone w planie do kwadratu, a w prezbiterium przęsła węższe, wydłużone. Pierwotnie nawa południowa chóru była zakrystią, ponad którą znajdowała się kaplica bractwa literackiego.
   Wewnątrz elewacje nawy głównej w obu częściach kościoła artykułowano identycznie wydatnymi lizenami o sfazowanych krawędziach, podwieszanymi na ozdobnych, nowożytnych już konsolach i zwieńczonych gzymsem. W korpusie znalazły się one na czołach filarów, natomiast w prezbiterium osadzono je na specjalnych filarach przyściennych, które utworzyły wysokie, półkoliście lub lekko ostrołucznie zwieńczone wnęki, sięgające strefy sklepień. Dopiero w tych wnękach umieszczono właściwe arkady międzynawowe, niższe i węższe niż w korpusie, a na dodatek rozmieszczone asymetrycznie względem osi powyższych wysokich wnęk. Dla odmiany ściany naw bocznych pozostały wszędzie gładkie i niczym nie podzielone, poza przyściennymi filarami współtworzącymi w niektórych przęsłach arkady.
   Pierwotnie ponad nawami bocznymi rozłożone były sklepienia gwiaździste, w prezbiterium czteroramienne, w korpusie ośmioramienne, prócz wschodniego przęsła nawy południowej gdzie umieszczono sklepienie sieciowe. Jak wyglądały późnogotyckie sklepienia w nawie głównej prezbiterium i korpusu nie wiadomo.

Stan obecny

   Kościół ma dziś postać mocno przekształconą przez powojenną odbudowę i regotyzację, która częściowo usunęła i zamaskowała nowożytne przebudowy. Zrekonstruowane zostały między innymi wszystkie portale, trójkątne szczyty i wszystkie sklepienia, przy czym ich pierwotny wygląd w większości pozostaje nieznany, a odtworzone formy są kreacją wymyśloną przez architektów i historyków. Obecnie we wnętrzu kościoła najciekawszym zabytkiem jest ołtarz w formie tryptyku obrazujący życie św. Katarzyny, pochodzący z 1498 roku z kościoła w Świerzawie na Dolnym Śląsku oraz znajdująca się w nawie południowej drewniana polichromowana rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z około 1510 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.
Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.

Strona internetowa poznan.pl, Kościół św. Marcina.