Historia
Kościół w Potoku Wielkim po raz pierwszy odnotowany został w przekazach pisemnych w 1326 roku, kiedy to wspomniana została miejscowa parafia. Była to wówczas zapewne jeszcze budowla drewniana, na miejscu której murowany kościół ufundowano pod koniec XV wieku. Około 1781 roku budowla poddana została remontowi, w trakcie którego między innymi wymienione zostało poszycie dachu i więźba dachowa, a we wnętrzu założono pozorne sklepienie drewniane. Kolejne prace remontowo – budowlane prowadzono do połowy XIX wieku i następnie w latach 60-tych, ale ich efekty zniweczył w 1881 roku wielki pożar, którego uniknąć miała jedynie zakrystia. Odbudowa kościoła prowadzona była aż do 1904 roku. Kolejne prace remontowe miały miejsce w latach 50-tych i 80-tych XX wieku.
Architektura
Kościół zbudowany został na lekkim wzniesieniu o łagodnych stokach, po wschodniej stronie strumienia Stanianka. W okresie późnego średniowiecza składał się z prostokątnej nawy, krótkiego, węższego i niższego, wielobocznie zamkniętego na wschodzie prezbiterium i zakrystii ze skarbczykiem przystawionej do północnej ściany tegoż ostatniego, przy czym prezbiterium usytuowano z lekkim odchyleniem od osi nawy ku północy. Wszystkie części kościoła uzyskały bardzo masywne mury, jak na budowlę sakralną, szerokości około 1,3 – 1,4 metra.
Od strony zewnętrznej mury kościoła opięte zostały uskokowymi przyporami, w narożach rozmieszczonymi pod skosem, co wskazywałoby na założenie lub chęć założenia we wnętrzu sklepień. Pomiędzy przyporami rozmieszczono wysokie, stosunkowo wąskie, obustronnie rozglifione i ostrołucznie zamknięte okna, niewykluczone iż pierwotnie wypełnione maswerkami (zwłaszcza w prezbiterium, gdzie mogły być osadzone maswerki dwudzielne). Podstawę murów kościoła obiegać mógł cokół, natomiast pod dachami gzyms wieńczący. Oprócz tych elementów elewacje zewnętrzne były proste, pozbawione zdobień. Wyróżniać się mógł jedynie trójkątny zachodni szczyt, być może zdobiony piramidalnie ułożonymi blendami.
Główne wejście do kościoła wiodło od zachodu, poprzez bogato profilowany portal dwuramienny, nad archiwoltą z przeplatającym się laskowaniem wewnątrz prostokątnej wnęki. Profilowanie jego ościeży zakończono na dość wysokim cokole, a dolną część wałków śrubowo skręcono. Całe wejście lekko wysunięto przed elewację utworzonym z ciosów ryzalitem. Kolejny portal dość nietypowo umieszczono we wschodniej ścianie prezbiterium. Uzyskał formę ostrołuczną, z profilowaniem zakończonym mniej więcej w jednej trzeciej wysokości. We wnętrzu kościoła komunikację prezbiterium z zakrystią i zakrystii ze skarbczykiem zapewniły typowe portale dwuramienne w prostokątnych profilowanych obramieniach. Prezbiterium otwarto na nawę ostrołuczną arkadą tęczy.
Stan obecny
Kościół zachował pierwotny układ przestrzenny, ale jego forma w dużym stopniu jest dziś efektem odbudowy z przełomu XIX i XX wieku. Na skutek nowożytnych prac budowlanych w ścianie północnej przeprute są okna, szczyt i fasada zachodnia są neogotyckie, a przy zakrystii i przed południową ścianą nawy znajdują się kruchty. Zachowały się natomiast aż cztery późnogotyckie portale z końca XV wieku: zachodni, wschodni i dwa we wnętrzu. W ostatnich latach przeprowadzono gruntowną renowację portalu zachodniego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Jańczuk M., Gotycki portal w kościele pw. św. Mikołaja w Potoku Wielkim. Komunikat, “Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, 26/2024.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom VIII, zeszyt 7, województwo lubelskie, red. R.Brykowski, Z.Winiarz, Warszawa 1961.
Szyszko-Bohusz A., Dwa kościoły jednonawowe: Krzcięcice i Potok Wielki, Kraków 1913.