Poniszowice – kościół św Jana Chrzciciela

Historia

   Początki parafii w Poniszowicach sięgać miały końca XII wieku. Pierwszy kościół miał funkcjonować na początku XIV wieku, a w 1399 roku ulec spaleniu, po którym według tradycji miał zostać zastąpiony budowlą z 1401 lub 1404 roku. Kościół ten w wiarygodny sposób odnotowany został w źródłach pisanych w 1447 roku, w spisie dziesięciny papieskiej. Pod konic XV wieku wzniesiono kolejną budowlę, późnogotycką, konsekrowaną w 1499 roku.
   W 1520 lub 1570 roku w sąsiedztwie kościoła wybudowano wolnostojącą dzwonnice. Obiekt w pierwszej połowie XVII wieku użytkowany był przez protestantów. W latach 1640-1650, po powrocie do kościoła katolickiego, wyremontowano go, zakupiono nowe ołtarze, dobudowano też kaplicę św. Józefa z fundacji Franciszka Rogojskiego. W 1775 roku kościół przeszedł gruntowny remont i modernizację, w trakcie której dobudowano soboty. W 1835 roku wykonano kamienną podmurówkę, w 1841 przekształcono okna, w 1844 roku powstał nowy chór muzyczny w zachodniej części nawy, a w 1852 roku  loża kolatorska nad zakrystią. W 1882 roku kościół wzbogacił się o barwne polichromie autorstwa Kusbera z Gliwic.
   W XX wieku zabytek był wielokrotnie remontowany: w 1908 przeprowadzono kompleksową odnowę świątyni, a sześć lat później oszalowano soboty. Kolejna gruntowna renowacja miała miejsce w 1982 i w 2011 roku, kiedy rozebrano, a następnie odtworzono soboty. W 2012 roku wylano nowe fundamenty oraz zrekonstruowano kaplicę.

Architektura

   Późnogotycki kościół zorientowano względem stron świata, a więc prezbiterium skierowano na wschód. Zbudowany został w konstrukcji zrębowej z układanych poziomo i łączonych w narożach bez użycia gwoździ wieńców. Utworzono w ten sposób korpus nawowy na planie kwadratu oraz węższe i niższe, zamknięte trójbocznie od wschodu prezbiterium, do którego od północy przystawiono prostokątną zakrystię. Dzwonnicę wzniesiono jako budowlę oddzielną, wolnostojącą, na planie kwadratu, w konstrukcji słupowej. Zwieńczono ją izbicą oraz ośmiobocznym hełmem piramidalnym.
   Prezbiterium oraz być może nawa pierwotnie ujęte były odsadzką cokołową oraz profilowanym gzymsem pod okapem dachu. Do elewacji prezbiterium dołączono szeroki przydaszek, a kwadratową nawę otoczono początkowo otwartymi sobotami. Zasadnicza część kościoła przykryta została strzelistym, dwukalenicowym dachem dwuspadowym, wielopołaciowym nad wschodnim zamknięciem prezbiterium, w części północnej okrywającym również zakrystię. Oświetlenie zapewniały w prezbiterium trzy okna od wschodu i południa, a także jedno okno południowe nawy. Strona północna pierwotnie pozbawiona była okien.
   Pierwotnie korpus przedzielony był wewnątrz dwoma ośmiobocznymi słupami na dwie nawy. Nawy nakryto stropem ze wzdłużnym podciągiem, w prezbiterium natomiast założono sklepienie pozorne o łuku zbliżonym do koszowego. Obie części kościoła połączył prostokątny otwór tęczy z fazowanymi belkami dolną i górną, wspartymi na kroksztynach. Nad nawą utworzono storczykową więźbę dachową, o dziewięciu więzarach na przemian pełnych i pustych, a nad prezbiterium krokwiowo – jętkową o pięciu więzarach.

Stan obecny

   Kościół zachował późnogotycki układ przestrzenny. Jego bryła powiększona została o nowożytną kaplicę po stronie północnej oraz oszalowane soboty wokół nawy. Nowożytna jest również wieżyczka na kalenicy dachu. Niestety nie zachowały się pierwotne detale architektoniczne, bowiem okna i portale uległy przekształceniu. Oryginalna jest zapewne jedynie fazowana arkada tęczy oddzielająca nawę od prezbiterium. Przy południowej ścianie prezbiterium widoczny jest fragment pierwotnej odsadzki cokołowej. Cennym zabytkiem jest wolnostojąca dzwonnica po północno – zachodniej stronie kościoła.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.