Pokrzywno – zamek krzyżacki

Historia

   Zamek w Pokrzywnie (Engelsburg) był jedną z najstarszych warowni krzyżackich na terenie ziemi chełmińskiej. Poprzedzał go słowiański gród i osada z przełomu XII i XIII wieku. Zlokalizowany na wzniesieniu w widłach dwóch potoków, sąsiadował z traktem prowadzącym z Radzynia do Grudziądza, co podnosiło strategiczną rolę warowni. Budowę prowizorycznej, drewnianej strażnicy rozpoczęli zakonnicy w 1231 roku. Z 1279 roku pochodzi informacja o pierwszym komturze Henryku Brabantiusie. Zapewne wtedy przystąpiono do budowy murowanego zamku. Funkcję komturstwa pełniło Pokrzywno do 1416 roku, czyli do śmierci ostatniego komtura Fryderyka von Zollern. Po tej dacie włączono zamek i folwark do wójtostwa w Rogoźnie.
   W roku 1411 z inicjatywy wielkiego mistrza Henryk von Plauen Krzyżacy rozpoczęli modernizację systemu obronnego. Został wyremontowany, a mury podwyższono i zaopatrzono w nowocześniejsze strzelnice. Sam Henryk von Plauen po zamachu stanu został zdegradowany i przeniesiony do komturii w Pokrzywnie, w której przebywał w latach 1413-1414. Własnością zakonu zamek pozostawał do wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 roku, kiedy został zajęły przez zbuntowane oddziały Związku Pruskiego. Na mocy porozumień drugiego pokoju toruńskiego, w roku 1466, Pokrzywno wraz z całą ziemią chełmińską zostało przyłączone do Polski i aż do pierwszego rozbioru w 1772 roku było siedzibą polskich starostów. Zamek spłonął w 1611 roku, a w 1657 został zniszczony przez Szwedów. Mimo częściowej odbudowy, nie odzyskał już pierwotnych walorów. Pod koniec XVIII wieku zabudowania sprzedano prywatnej osobie i zaczęto rozbierać.

Architektura

   Zamek zbudowano na cyplu wzgórza w widłach dwóch potoków. W późnym średniowieczu w pełni już uformowane założenie składało się z zamku górnego, pierwszego podzamcza (zamku średniego) i oddzielonego fosą obszernego drugiego przedzamcza (zamku dolnego).
   Wzniesiony w kilku fazach do końca XIII wieku zamek górny składał się z dwóch skrzydeł na planie litery L. Jako, iż najstarszy budynek północny po pewnym czasie przedłużono na południowym zachodzie, a od wschodu dobudowano nowe skrzydło, w  starszej części trzeba było zamurować część okien i przekształcić wejście do piwnicy poprzez dostawienie szyi ze schodami. Piwnice posiadały sklepienia, ale pomieszczenia nadziemne początkowo przykryto jedynie płaskimi, drewnianymi stropami wspartymi na granitowych kroksztynach.  W pierwszej połowie XIV wieku płaskie stropy umieszczone w komnatach na piętrze  zastąpione zostały sklepieniem krzyżowo – żebrowym. W części północnej zamku górnego prawdopodobnie mieścił się kościół zamkowy, a w pozostałych pomieszczeniach piętra inne komnaty reprezentacyjne np. refektarz. W przyziemiu wzorem innych zamków krzyżackich doszukiwać się można kuchni i piekarni. Komunikację pomiędzy pomieszczeniami najpewniej zapewniał krużganek, nie wiadomo jednak czy był  murowany czy drewniany.
   Od południowego wschodu do budynku przylegała wieża bramna z przedbramiem, której rozmiar i cienkie mury wskazują na nieznaczną wysokość. Na jej piętrze znajdowało się pomieszczenie o wymiarach 5,4×2,6 metra, pozbawione kominka, a więc nie pełniące funkcji mieszkalnych. Mogła tam być zlokalizowana kaplica zamkowa o czym świadczą zachowane elementy dekoracyjne np. kapitele kielichowe czy trójlistnie zwieńczone okno. Pozostała zabudowa dziedzińca jest nieznana, nie wiadomo czy zamek miał wieżę, nie potwierdzone są też hipotezy o istnieniu skrzydła południowo – zachodniego z dormitorium. Górna część zamku od podzamcza (zamku średniego) nie była oddzielona przekopem, a wiodąca do bramy droga była wybrukowana.
   Zamek średni składał się z budynków przylegających do pozałamywanych murów obwodowych, wzmocnionych tylko jedną narożną wieżyczką po stronie zachodniej. W północnej części znajdował się tam tzw. spichlerz, który był w istocie raczej browarem bądź słodownią. Jego dekoracyjne elementy wskazują, iż po przeniesieniu zabudowań gospodarczych w XIV wieku na zamek dolny, pełnił także funkcje mieszkalne. Ponadto przy wewnętrznych ścianach murów obwodowych stały inne budynki gospodarcze. Prawdopodobnie we wschodniej części mieściły się stajnie. Wjazd na zamek średni znajdował się blisko północnego narożnika i umieszczony był w budynku bramnym. Przed bramą pomiędzy dwoma podzamczami przekopano suchą fosę. Po jej drugiej stronie przy budowie furtki wjazdowej na most, użyto dekoracji wykonanej z cegieł zendrówek oraz zwieńczono ją ozdobnymi trójkątnymi szczycikami.
   Na zamku dolnym usytuowana została zabudowa gospodarcza, w tym między innymi stodoła ozdobiona rombowymi wzorami wykonanymi z cegły zendrówki. Ślady dostawionych do murów budynków widać również w części południowo – wschodniej. Nietypową cechą zamku dolnego był jego przelotowy charakter, gdyż przez całą jego długość ze wschodu na zachód prowadził trakt.

Stan obecny

   Obecnie najlepiej zachowała się brama zamku wysokiego,  spichrz na zamku średnim oraz brama i stodoła na przedzamczu czyli zamku dolnym. Ponadto przetrwały fragmenty ścian budynku głównego i murów obronnych. Zaniedbana i rozsypująca się ruina znajduje się w rękach prywatnych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.
Wasik B., Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku, Toruń 2016.