Pokrzywno – zamek krzyżacki

Historia

    Zamek w Pokrzywnie (Engelsburg) był jedną z najstarszych warowni krzyżackich na terenie ziemi chełmińskiej. Poprzedzał go słowiański gród i osada z przełomu XII i XIII wieku. Zlokalizowany na wzniesieniu w widłach dwóch potoków, sąsiadował z traktem prowadzącym z Radzynia do Grudziądza, co podnosiło strategiczną rolę warowni. Budowę prowizorycznej, drewnianej strażnicy rozpoczęli zakonnicy w 1231 roku. Z 1279 roku pochodzi informacja o pierwszym komturze Henryku Brabantiusie. Zapewne wtedy przystąpiono do budowy murowanego zamku. Funkcję komturstwa pełniło Pokrzywno do 1416 roku, czyli do śmierci ostatniego komtura Fryderyka von Zollern. Po tej dacie włączono zamek i folwark do wójtostwa w Rogoźnie.
    W roku 1411 z inicjatywy wielkiego mistrza Henryk von Plauen Krzyżacy rozpoczęli modernizację systemu obronnego. Został wyremontowany, a mury podwyższono i zaopatrzono w nowocześniejsze strzelnice. Sam Henryk von Plauen po zamachu stanu został zdegradowany i przeniesiony do komturii w Pokrzywnie, w której przebywał w latach 1413-1414. Własnością zakonu zamek pozostawał do wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 roku, kiedy został zajęły przez zbuntowane oddziały Związku Pruskiego. Na mocy porozumień drugiego pokoju toruńskiego, w roku 1466, Pokrzywno wraz z całą ziemią chełmińską zostało przyłączone do Polski i aż do pierwszego rozbioru w 1772 roku było siedzibą polskich starostów. Zamek spłonął w 1611 roku, a w 1657 został zniszczony przez Szwedów. Mimo częściowej odbudowy, nie odzyskał już pierwotnych walorów. Pod koniec XVIII wieku zabudowania sprzedano prywatnej osobie i zaczęto rozbierać.

Architektura

    W średniowieczu założenie składało się z zamku górnego, średniego i oddzielonego fosą obszernego przedzamcza. Zamek górny składał się z dwukondygnacyjnego, dwuskrzydłowego budynku na planie litery L. W jego wschodniej części mieściła się zakrystia kościoła, a dalej na południe mały refektarz. W 1300 roku jego płaski strop wsparty na granitowych kroksztynach zastąpiony został sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Zbudowano wtedy także lub przebudowano trzecie pomieszczenie, również posiadające sklepienie krzyżowo – żebrowe i trzy duże okna. Upatrywać w nim można ówczesny kapitularz. W części północnej zamku górnego prawdopodobnie mieścił się kościół zamkowy.
    Od południowego wschodu do budynku przylegała wieża bramna, pełniąca być możne także funkcję stołpu, gdyż pozbawiona była murowanych schodów. Na jej piętrze znajdowało się pomieszczenie o wymiarach 5,4×2,6 metra, pozbawione kominka, a więc nie pełniące funkcji mieszkalnych. Mogła tam być zlokalizowana kaplica zamkowa o czym świadczą zachowane elementy dekoracyjne np. kapitele kielichowe czy trójlistnie zwieńczone okno. Pozostała zabudowa dziedzińca jest nieznana, nie wiadomo czy zamek miał wieżę, nie potwierdzone są też hipotezy o istnieniu skrzydła południowo – zachodniego z dormitorium.
    Zamek średni składał się z budynków przylegających do pozałamywanych murów obwodowych. Znajdował się tam w północnej części tzw. spichlerz, który był w istocie raczej browarem bądź słodownią. Jego dekoracyjne elementy wskazują, iż po przeniesieniu zabudowań gospodarczych w XIV wieku na zamek dolny, pełnił także funkcje mieszkalne. Dbałość artystyczna zamku widoczna jest również w dekorowanej zendrówkami bramce na most pomiędzy przedzamczami. Była ona prawdopodobnie bramą zamku dolnego bądź stanowiła zamknięcie umocnień przedbramia lub mostu zamku średniego. Na zamku dolnym zwraca uwagę zachowana stodoła ozdobiona rombowymi wzorami wykonanymi z cegły zendrówki.

Stan obecny

    Obecnie najlepiej zachowała się brama zamku wysokiego,  spichrz na zamku średnim oraz brama i stodoła na przedzamczu czyli zamku dolnym. Ponadto przetrwały fragmenty ścian budynku głównego i murów obronnych. Zaniedbana i rozsypująca się ruina znajduje się w rękach prywatnych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.