Pogwizdów – kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Historia

   Kościół farny w Pogwizdowie zbudowany został na przełomie XIII/XIV wieku. Po raz pierwszy poświadczony został pośrednio w 1318 roku, kiedy wzmiankowany został jego proboszcz. W XV stuleciu przebudowano go w stylistyce gotyckiej wznosząc zakrystię i powiększając prezbiterium. W połowie XVI wieku został przejęty przez protestantów, a oddany katolikom w 1654 roku. Pod koniec lat 90-tych XX wieku w jego wnętrzu odkryto malowidła ścienne.

Architektura

   Kościół zbudowany został z kamienia łamanego oraz z piaskowcowych ciosów w narożach i w detalu architektonicznym. Otrzymał formę budowli budowli jednonawowej ze smukłą czworoboczną wieżą w części zachodniej wtopioną w korpus, oraz czworobocznym w planie prezbiterium po stronie wschodniej. Nawa otrzymała wymiary 9,3 x 7,1 metra (13 metrów długości wraz z aneksami), zaś prezbiterium 5,5 x 4,3 metra. W okresie gotyku bryłę kościoła powiększono o zakrystię po północnej stronie prezbiterium. Przebudowano i powiększono także prezbiterium, przedłużone ku wschodowi o wieloboczną apsydę wzmocnioną od zewnątrz przyporami.
   Do kościoła wiodły dwa wczesnogotyckie portale z końca XIII wieku: jeden do nawy umieszczony w ścianie południowej, drugi prawdopodobnie do prezbiterium od południa. Główny portal w nawie otrzymał formę ostrołuczną, uskokową, z dwiema parami kolumienek. Ościeża uskoków zostały oprofilowane, a kolumienki zaopatrzone w kielichowate kapitele i bazy na ośmiobocznych cokołach. Podobny wygląd nadano portalowi prezbiterium, lecz mniejsze rozmiary. Trzeci, bardzo skromny portal prowadził z prezbiterium do zakrystii.
   Wnętrze pierwotnie oświetlały dość wąskie, ostrołucznie zamknięte i rozglifione okna, w prezbiterium przeprute pomiędzy przyporami. Dzięki tym ostatnim w środku prezbiterium założono sklepienie krzyżowo – żebrowe wsparte na geometrycznych wspornikach i zaopatrzone w zwornik zdobiony rozetą. Nawa oryginalnie przykryta była drewnianym stropem. W jej zachodniej części umieszczono trzy pomieszczenia sklepione kolebką i półkolebkami oraz emporę. Znajdująca się nad tą ostatnią wieża przepruta została dwudzielnymi przeźroczami osadzonymi w kolistych wnękach. Wnętrze zakrystii przekryto sklepieniem kolebkowym.

Stan obecny

   Kościół zachował do dnia dzisiejszego pierwotną wczesnogotycką bryłę (zniekształconą jedynie barokową kaplicą po stronie południowej) oraz wiele średniowiecznych detali architektonicznych, między innymi trzy portale (jeden z nich przeniesiono do nowożytnej kaplicy), część okien, sklepienie krzyżowo – żebrowe w prezbiterium. Przemiany nowożytne doprowadziły do wymiany okien południowych w nawie i założenia w niej sklepienia kolebkowego z lunetami. Kościół nie pełni obecnie funkcji sakralnych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewski T., Wiejskie kościoły parafialne XIII wieku na Śląsku (miejscowości P-S), Wrocław 1994.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.