Płock – zamek książąt mazowieckich

Historia

   Wzgórze Tumskie w Płocku z uwagi na obronne ukształtowanie oraz dogodne usytuowanie na skrzyżowaniu szlaków handlowych, zasiedlone było już od X wieku. W czasach Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego gród był otoczony drewniano – ziemnymi wałami i posiadał obszerne podgrodzie.
   Kształtowanie zamku książąt mazowieckich rozpoczęło się u schyłku XIII wieku. Prawdopodobnie około 1290 roku  Bolesław II, po objęciu dzielnicy płockiej, zbudował na terenie grodu obronną wieżę-donżon. Obwarowania musiały być wówczas na tyle silne, iż czeska wyprawa zbrojna z 1299 roku nie zdobyła grodu. Obwód ceglanych murów zamek uzyskał albo pod koniec XIII wieku, albo w pierwszej połowie XIV wieku. Z powodu bezpotomnej śmierci kolejnego księcia księcia płockiego Bolesława III w 1351 roku, nastąpił podział księstwa. Płock przeszedł wówczas na podstawie wcześniejszych uzgodnień w ręce króla Polski Kazimierza Wielkiego. Władca doceniając strategiczne położenie zamku i zagrożenie ze strony Litwy, sfinansował w drugiej połowie XIV stulecia budowę miejskich murów obronnych oraz drugiego pierścienia murowanych obwarowań zamku. Po śmierci w 1370 roku Kazimierza Wielkiego i wygaśnięciu królewskiej dynastii piastów, księstwo płockie wróciło w ręce książąt mazowieckich. Rezydowali oni na zamku do 1495 roku, kiedy to ostatecznie Mazowsze włączono do Polski.
   W XVI stuleciu zamek został przebudowany oraz rozdzielony na część biskupią i królewską. Prace te spowodowane były między innymi zawaleniem części zamku z powodu obsunięcia nadwiślańskiej skarpy w 1532 roku. Zniszczony został wówczas budynek palatium i mury południowe. W 1538 roku część królewska przeszła w ręce benedyktynów, którzy pozostawali tam do 1781 roku. W latach najazdu szwedzkiego obiekt podupadł, a w XVII-XVIII wieku powstał tu zespół barokowego opactwa z kościołem na miejscu południowego skrzydła zamku. Po rozbiorach Polski część murów została rozebrana przez Prusaków. Kolejne przeobrażenia nastąpiły na początku XX wieku.

Architektura

   Wygląd zamku z XIV-XV wieku nie jest do końca jasny. Z dokumentów pisanych wiadomo, iż składał się z dwóch części: biskupiej zwanej castellum oraz królewskiej zwanej castrum, jednak ich usytuowanie jest różnie przedstawiane. Pewne jest, iż całe wzgórze zostało otoczone podwójnym pierścieniem murów na planie nieregularnego półkola, od południowego zachodu ochranianych wysoką, nadwiślańską skarpą. Pierwszy z obwodów został wzniesiony przez Bolesława II pod koniec XIII lub na początku XIV wieku, a drugi przez Kazimierza Wielkiego w drugiej połowie XIV wieku, choć nie ma pewności który pierścień obwarowań przypisać któremu władcy (wewnętrzny może należeć zarówno do fundacji Kazimierza jak i Bolesława).
   Dwie wieże bramne (w zewnętrznym i wewnętrznym obwodzie murów) wychodzące na teren miasta, usytuowano po stronie zachodniej, prawdopodobnie kolejna znajdowała się po stronie północnej. Brama w zachodnim odcinku była poprzedzona mostem nad przekopem.
   Główne elementy zamku  w postaci dwóch wież i budynku usytuowano po stronie północno – zachodniej. Zachodnia Wieża Szlachecka, zwana także Wielką została wzniesiona na planie czworoboku przechodzącego wyżej w część ośmioboczną. Pełniła pierwotnie funkcję wieży bramnej. Jej ostrołukowy przejazd o szerokości  3,25 metra i wysokości 5 metrów obramowany był kamieniami. Zamurowano go w pierwszej połowie XV wieku (lub na początku XVI wieku) i utworzono wówczas nową bramę po stronie południowej. Dawny przejazd zaczął natomiast służyć jako więzienie do którego spuszczano skazańców po linie z górnego otworu. Wieżę Zegarową wzniesiono w północnym narożniku na reliktach wieży romańskiej i z tego powodu jej zewnętrzna ściana znalazła się na linii muru obronnego, a wnętrze zostało wciągnięte wgłąb dziedzińca. Gdy pod koniec XV wieku grożące zawaleniem wieże katedry nie mogły utrzymać dzwonów, przeniesiono je do Wieży Zegarowej, którą nadbudowano o dodatkową kondygnację. Została ona wówczas zwieńczona okrągłymi, narożnymi wieżyczkami.
   Mur obwodowy zamku w okolicach Wieży Szlacheckiej i Zegarowej miał 2,38 metra grubości. Posiadał ganek obronny osłonięty przedpiersiem i zwieńczonym krenelażem o merlonach szerokich na 3,6 metra, ustawionych z przerwami co 80 cm.
   Gotycki dom mieszkalny przylegał do załamanego odcinka muru między dwoma wieżami. Był on dwukondygnacyjny i kryty dachem jednospadowym. Jeszcze przed końcem XV wieku został rozbudowany. Pozostałe domy stały wzdłuż kurtyny wschodniej i południowej. Książęce palatium znajdowało się na terenie południowego międzymurza, pomiędzy murem Bolesława II a murem Kazimierza Wielkiego. Wzmiankowano go w 1437 roku, jednak najprawdopodobniej powstał dużo wcześniej. W XV wieku na terenie zamku oprócz katedry funkcjonował jeszcze kościół św. Wojciecha (między Wieżą Szlachecką a wejściem do katedry).

Stan obecny

   Obecnie po gruntownej przebudowie i rekonstrukcji w trakcie której uczytelniono starsze relikty, zamek stanowi jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Mazowsza. Z dawnego średniowiecznego zamku pozostała Wieża Zegarowa, dawna baszta podwyższona i przebudowana około 1492 roku na dzwonnicę katedralną, oraz Wieża Szlachecka obniżona do połowy w XVIII wieku.  Zachował się też fragment muru, do którego przylegało skrzydło klasztoru benedyktynów. Mieści się w nim m.in. Muzeum Mazowieckie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Płock wczesnośredniowieczny, red. A. Gołembnik, Warszawa 2011.

Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010.