Historia
Wzgórze Tumskie w Płocku, z uwagi na obronne ukształtowanie oraz dogodne usytuowanie na skrzyżowaniu szlaków handlowych, zasiedlone było od drugiej połowy X wieku, przy czym gród i podgrodzie powstały w ramach planowej akcji, na terenie nie objętym wcześniej średniowiecznym osadnictwem. W przekazach pisemnych gród po raz pierwszy pojawił się w falsyfikacie mogileńskim, w części odnoszącej się do roku 1065. Płock zapisano dwa razy jako castrum na liście grodów i w kontekście nadania opactwu w Mogile kościoła św. Wawrzyńca „in Plocch”.
W czasach książąt Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego gród płocki był ważnym ośrodkiem polityczno – kościelnym, otoczonym drewniano – ziemnymi wałami i posiadającym rzemieślnicze podgrodzie. U schyłku XI wieku przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę akcję przebudowy wału grodu, który poszerzono i konstrukcyjnie ujednolicono. W obrębie nowych obwałowań wzniesiono kamienne budowle romańskie z tak zwaną katedrą Władysława Hermana na czele, którą w drugiej ćwierci XII wieku zastąpiła nowa katedra, powstała z inicjatywy biskupa Aleksandra z Malonne. Anonimowy kronikarz zwany Galem zapisał, że w 1100 roku Bolesław Krzywousty otrzymał w Płocku pas rycerski, a w 1102 roku odbył się w katedrze płockiej pogrzeb Władysława Hermana. Obie wzmianki wskazywały na stołeczną w skali mazowieckiej dzielnicy rolę Płocka, będącego wówczas ulubioną siedzibą władcy i stolicą biskupstwa. Po śmierci Władysława Hermana, gród na niecałe sto lat stał się przede wszystkim siedzibą biskupa.
Gród płocki był kilkakrotnie niszczony i odbudowany. Między innymi spalenie Płocka przez Pomorzan odnotowano w Żywocie św. Ottona około 1126 roku, kiedy to sprofanowane zostały groby rodziców Bolesława Krzywoustego. Kolejne najazdy na Płock przeprowadzili Prusowie w 1217 roku, Pomorzanie w 1226-1227 i margrabia Miśni Henryk w 1235 roku. Jedne z ostatnich i największych zniszczeń wiązały się z najazdem litewskim z 1262 roku. Podczas nieobecności w Płocku władcy Mazowsza, Siemowita I, który wyjechał do Jazdowa, jeden z oddziałów litewskich, dzięki zaskoczeniu i znacznej przewadze liczebnej, zdobył i spustoszył Płock. Po wycofaniu wroga, umocnienia odbudował książę Bolesław Pobożny, który następnie zwrócił gród do rąk małoletnich Konrada i Bolesława oraz ich matki, księżnej Perejesławy, wdowy po zabitym w trakcie najazdu Siemowicie I.
Kształtowanie murowanego zamku książąt mazowieckich rozpoczęło się u schyłku XIII wieku. Prawdopodobnie około 1290 roku Bolesław II, po objęciu dzielnicy płockiej, zbudował na terenie grodu obronną wieżę-donżon. Obwarowania musiały być wówczas na tyle silne, iż czeska wyprawa zbrojna z 1299 roku, spowodowana odesłaniem do Pragi przez Bolesława II siostry Wacława II, Kunegundy, nie zdobyła grodu. Obwód ceglanych murów zamek uzyskał albo pod koniec XIII wieku, albo w pierwszej połowie XIV wieku, w czasach Wacława (Wańki), następcy Bolesława II na księstwie płockim. Wacław miał jednak mniejsze możliwości inwestycyjne niż ojciec, a jego księstwo zostało wciągnięte do rozgrywek politycznych silniejszych sąsiadów: Polski, Zakonu Krzyżackiego i Litwy. Ze względu na polityczne zbliżenie Wacława do Krzyżaków, w 1327 roku miasto, a być może także i zamek, zostały zajęte przez wojska Władysława Łokietka. W 1329 roku pod Płock podeszły z kolei wojska Jana Luksemburskiego. Wacław po kilkudniowym oblężeniu poddał się, i został zmuszony do złożenia królowi czeskiemu hołdu lennego.
W 1351 roku, z powodu bezpotomnej śmierci kolejnego księcia płockiego, Bolesława III, nastąpił podział dzierżonego przezeń księstwa między braci Siemowita III i Kazimierza I warszawskiego oraz władcę Polski. Płock przeszedł wówczas na podstawie wcześniejszych uzgodnień w ręce króla Kazimierza Wielkiego, który zobowiązał się uwolnić ziemię płocką, wiską i zakroczymską od zwierzchnictwa króla czeskiego. Władca doceniając strategiczne położenie zamku płockiego i uwzględniając zagrożenie ze strony Litwy, sfinansował w drugiej połowie XIV stulecia budowę miejskich murów obronnych oraz drugiego pierścienia murowanych obwarowań zamku, dzięki czemu Płock stał się jednym z najlepiej obwarowanych ośrodków na Mazowszu.
Po śmierci w 1370 roku Kazimierza Wielkiego i wygaśnięciu królewskiej linii dynastii Piastów, księstwo płockie wraz z zamkiem na Wzgórzu Tumskim wróciło w ręce książąt mazowieckich (Kazimierz Wielki już w 1355 roku obiecał Siemowitowi III, w trakcie nadawania mu lenna po zmarłym Kazimierzu I warszawskim, że po śmierci polskiego króla otrzyma zajmowany przez niego „castrum Ploczsk cum tota terra”). Książęta mazowieccy rezydowali na zamku do 1495 roku, kiedy to ostatecznie Mazowsze włączono do Polski. Wówczas to król Jan Olbracht przejął schedę po zmarłym bezpotomnie księciu Januszu II, przez co kompleks zamkowy przestał pełnić funkcję głównej rezydencji książęcej, będąc jednak nadal, z uwagi na obecność katedry i domów duchowieństwa, ważnym ośrodkiem religijnym oraz czasowo siedzibą królewską.
W XVI stuleciu zamek został przebudowany, między innymi z powodu zawalenia południowej jego części, na skutek zerwania tamy na Wiśle, przez którą doszło do podmycia i obsunięcia nadwiślańskiej skarpy w 1532 roku. Uszkodzony został wówczas budynek gotyckiego palatium i zniszczony fragment murów obwodowych. W kolejnych latach Płock odgrywał rolę jako centrum administracyjne województwa oraz wygodna siedziba starościńska. W związku z tym rozpoczął się, charakterystyczny dla wielu zamków królewskich w okresie wczesnonowożytnym, proces powolnej utraty funkcji obronnych Wzgórza Tumskiego, choć staraniem króla Zygmunta Starego zabudowania utrzymywane były w dobrym stanie. W 1538 roku północno – zachodnia część założenia przeszła w ręce zakonników benedyktyńskich, którzy pozostawali tam do 1781 roku, budując barokowe zabudowania opactwa i murowany kościół św. Wojciecha. Król przekazał także w 1538 roku biskupowi Piotrowi Gamratowi i kapitule plac „inter moenia castri Plocensis”, celem wzniesienia na nim domu wikariuszy, przy czym zastrzegł zachowanie dostępu do muru obronnego.
W latach najazdu szwedzkiego Płock podupadł. Został zajęty przez wojska szwedzkie w 1655 roku, obłożony kontrybucją, a sprawujący komendę w mieście pułkownik Assemberg złupił farę, kościół Trójcy Świętej i katedrę. Zamek i miasto pustoszone były jeszcze później podczas przemarszów wojsk, przeprawiających się w pobliżu przez Wisłę. Upadek zamku przypieczętowały wydarzenia wielkiej wojny północnej, gdy Szwedzi, którzy zajęli Płock w 1704 roku, ponownie spustoszyli miasto i złupili katedrę. Jeszcze gorsze okazały się skutki rosyjskiego ataku z 1705 roku, kiedy to szwedzki garnizon próbował bronić się w murach zamku. W trakcie szturmu między innymi spaleniu uległy drewniane zabudowania, murowane natomiast uległy dalszej degradacji. W późniejszych latach XVIII wieku i po rozbiorach Polski większość zamkowych murów została rozebrana.
Architektura
Gród, a następnie zamek płocki zbudowane zostały na cyplu morenowej wysoczyzny zwanym Wzgórzem Tumskim, górującym wysokimi i stromymi skarpami nad korytem Wisły. Wzniesienie to zapewniało ochronę z trzech stron, podczas gdy z czwartej, północno – zachodniej, cypel odcięto od wysoczyzny poprzecznym przekopem. Przerzucony nad fosą most prowadził na podgrodzie, w XIII wieku przekształcone w lokacyjne miasto, znacznie powiększone ku północnemu – zachodowi i ufortyfikowane miejskimi murami obronnymi w drugiej połowie XIV stulecia. Od północnego – wschodu i wschodu gród odseparowany był zboczami jaru od osady z klasztorem dominikańskim, który w XIV wieku znalazł się poza obwodem obronnym miasta. Teren cypla w średniowieczu nie był płaski, charakteryzował się lekkim spadkiem powierzchni w kierunku jego południowej krawędzi.
W okresie wczesnego średniowiecza płocka siedziba stanowiła jednolite założenie grodowe, obejmujące cały teren wzgórza pojedynczym pierścieniem wałów o szerokości około 6-8 metrów u podstawy. Powierzchnia grodu wraz z obwarowaniami obejmowała maksymalnie około 2 ha. Wały były konstrukcją złożoną, kilkakrotnie przebudowywaną i odbudowywaną po pożarach. Prace nad nimi rozpoczęto od ułożenia warstwy desek, układanych dość luźno, niekiedy ze znacznymi odstępami. Od strony wnętrza grodu ograniczała je ława kamienna szerokości 0,6-0,8 metra, wykonana z przesypanych piaskiem otoczaków granitowych. Oparto na nich tylne ściany skrzyń drewnianych, stanowiących rdzeń wału. Skrzynie miały plan kwadratu o bokach nie przekraczających 2 metry. Nie przylegały ściśle do siebie, lecz odstęp między nimi wypełniała warstwa brązowej gliny. Wał poprzedzała odsadzka wykonana w konstrukcji przekładkowej, utworzona z półokrąglaków, układanych prostopadle do linii przebiegu wału i przesypanych warstwami gliny. Podobna konstrukcja przekładkowa mogła być umieszczona także od wewnętrznej strony wału. Na niektórych odcinkach wał od wewnątrz stabilizowano też pionowo wkopywanymi słupami.
Około drugiej połowy XI wieku wał grodowy przebudowano. Starsze obwarowania częściowo zniwelowano i przekształcono w masywny ziemny szaniec, stanowiący podwalinę pod nowy wał, z rdzeniem konstrukcji skrzyniowej i dwoma odsadzkami wykonanymi w technice przekładkowej. Belki rusztu nowej przekładki układano lekko skośnie, z nachyleniem do wnętrza grodu. Koronę wału stanowić musiał, podobnie jak w pierwszej fazie, dookolny chodnik straży, zapewne chroniony jakąś formą przedpiersia. Po przebudowie podstawa wału mogła mieć szerokość przekraczającą 10 metrów. Prowadzone w XII i XIII wieku naprawy i odbudowy wału polegały na niewielkim poszerzaniu jego ziemnej podstawy i posadowieniu na niej konstrukcji skrzyniowej wypełnionej gliną, dzięki czemu wygląd obwałowań nie ulegał istotnym zmianom.
Podstawowym typem obiektu mieszkalnego grodu były gęsto rozmieszczone, prostokątne w planie, naziemne chaty konstrukcji zrębowej, wyposażane w płytkie piwniczki, z reguły lokowane w narożnikach. Niezabudowana pozostawała głównie przestrzeń w bezpośrednim sąsiedztwie obwałowań, tworząca dookolną uliczkę wzdłuż obwarowań. Zarówno ją, jak i inne ulice oraz place w obrębie grodu moszczono drewnem, chroniącym przed zabłoceniem ciągów komunikacyjnych. U schyłku XI wieku reorganizacja zabudowy wewnętrznej grodu doprowadziła do rozrzedzenia domostw mieszkalnych i znacznego ograniczenia ilości budynków gospodarczych, zapewne przenoszonych na teren podgrodzia. Najprawdopodobniej jeszcze przed połową XII wieku wnętrze grodu zyskało nowy wygląd, którego podstawowym elementem było kilka budowli kamiennych i towarzyszących im skupisk budynków drewnianych. W XII i XIII wieku w obrębie grodu pojawiło się parę większych budynków drewnianych, wznoszonych w odmiennej technice, z zastosowaniem pionowych słupów stabilizujących ściany lub wspierających więźbę dachową. Musiały one być związane z siedziba książęcą, być może usytuowaną w najbezpieczniejszej południowej części dziedzińca, lub kurią biskupią, która mogła znajdować się w północnej części grodu.
Wschodnią część majdanu grodowego od XI wieku zajmowała okazała romańska katedra, po odbudowie z XII wieku o formie trójnawowej, zapewne dwuchórowej bazyliki z dwuwieżową fasadą, transeptem z apsydami i prezbiterium zakończonym po stronie wschodniej trzecią apsydą. Od północy i południa przylegał do niej cmentarz. Dodatkowo przed zachodnią fasadą katedry od końca XI wieku znajdował się niewielki murowany budynek świecki lub sakralny, około połowy XII wieku zastąpiony wolnostojącą rotundą o nawie z wewnętrzną średnicą około 7 metrów i z apsydą o głębokości 1,5 metra. W zachodniej części rotundy mieściła się empora, oparta na środkowym czworobocznym filarze. Po stronie północno – zachodniej, w pobliżu bramy grodowej, znajdowały się kolejne murowane zabudowania sakralne. Początkowo mógł to być w XI wieku niewielki jednonawowy kościół z płytką półkolistą apsydą, powiększony około XII wieku, przy zachowaniu takiego samego układu przestrzennego i zastąpiony na przełomie XII i XIII wieku niewielką, ale trójnawową bazyliką z kwadratowym prezbiterium zamkniętym po stronie wschodniej apsydą i flankowanym dwoma apsydiolami. Część zachodnią bazyliki stanowić mogła prosta ściana lub dwie czworoboczne wieże. Jeśli była ona związana z konwentem benedyktynów, to w pobliżu musiały znajdować się zabudowania najstarszej drewnianej klauzury klasztoru.
Murowany zamek powstał na miejscu starszych obwałowań grodowych, dlatego w planie uzyskał kształt zbliżony do owalu, uzyskanego za pomocą kilkunastu krótkich prostych odcinków muru obronnego, poprowadzonych wieloma załamaniami w pobliżu skarp i zboczy wzniesienia. Mur obronny podążał po linii obwałowań grodowych najdokładniej po stronie wschodniej i północnej, podczas gdy na południu i zachodzie mógł obejmować mniejszą przestrzeń niż starsze obwarowania. Przypuszczalnie obwód obronny skrócono tam ze względu na niepewną statykę skarpy. W XIV-XV wieku według przekazów pisemnych zamek składać się miał z dwóch części: castellum oraz castrum, być może odzwierciedlających podziału dziedzińca na część gospodarczą i rezydencjonalną. Całe wzgórze było już wówczas otoczone podwójnym pierścieniem murów na planie nieregularnego półkola. Pierwszy z obwodów został wzniesiony przez Bolesława II pod koniec XIII lub na początku XIV wieku, a drugi przez Kazimierza Wielkiego w drugiej połowie XIV wieku, choć nie ma pewności który pierścień obwarowań przypisać któremu władcy (wewnętrzny raczej był fundacji Bolesława, natomiast rozbudowa Kazimierza Wielkiego najpewniej miała miejsce na zewnątrz starszego obwodu). Zewnętrzny mur z pewnością był nieco niższy od obwodu wewnętrznego.
Najstarszą murowaną budowlą mieszkalno – obronną na terenie Wzgórza Tumskiego był czworoboczny, trapezowaty w planie budynek o wymiarach 14,4 x 10,8 metra, usytuowany prawdopodobnie od drugiej połowy XIII wieku w północno – wschodnim narożu zamku. Wzniesiono go na fundamentach z polnego granitu, w partiach naziemnych zaś wykonano w technice opus emplectum, z licem ze starannie opracowanych granitowych ciosów. Grubość jego murów na poziomie przyziemia wynosiła aż 1,8 metra, dlatego mógł mieć formę wieży mieszkalnej, przypuszczalnie o dwóch lub trzech kondygnacjach, ze ścianami stopniowo zwężanymi za pomocą odsadzek. Budynek wkomponowany był w północny fragment fortyfikacji o jeszcze drewniano – ziemnej formie.
Wjazd na teren gotyckiego zamku znajdował się po stronie zachodniej, w dwóch budowlach bramnych umieszczonych po jednej w zewnętrznym i wewnętrznym obwodzie murów. Być może kolejna brama znajdowała się w północnej części obwodu. Wiadomo, iż w czasach późniejszych funkcjonowały jeszcze dwie furty, jedna koło katedry, druga od południa, wiodąca ku Wiśle, nie ma jednak pewności czy przepruto je już w XIV/XV wieku. Brama w zachodnim odcinku, podobnie jak w czasach funkcjonowania grodu, była poprzedzona długim drewnianym mostem przerzuconym nad przekopem. Umieszczono go pod skosem w stosunku do bramy i skierowano w stronę miasta. Most ten wzmiankowano w 1472 roku, przy okazji sprzedaży przez niejaką Małgorzatę znajdującego się w pobliżu młyna końskiego. Niedługo po 1506 roku doszło do translokacji głównej bramy nieco na południe, celem uwolnienia katedry od zgiełku powodowanego przez ludzi i zwierzęta.
Zachodnią wieżą bramną w wewnętrznym pierścieniu muru obronnego była Wieża Szlachecka, zwana także Wielką. Została wzniesiona na planie czworoboku o wymiarach 10 x 9,8 metra, przy grubości muru około 2,7 metra, przechodzącego wyżej w część ośmioboczną. Jej ostrołukowy przejazd o szerokości 3,25 metra i wysokości 5 metrów obramowany był kamieniami i wnęką do której przylegał podnoszony most zwodzony. Niewątpliwie pierwotnie mieścił też wrota, blokowane drewnianym ryglem. Zamurowano go w pierwszej połowie XV wieku (lub na początku XVI wieku), gdy utworzono nową bramę po stronie południowej. Dawny przejazd zaczął natomiast służyć jako więzienie do którego spuszczano skazańców po linie z górnego otworu. W ścianie północnej wieży, na wysokości trzeciej kondygnacji, znajdował się otwór wyjściowy, wiodący na chodnik obronny. Na tejże kondygnacji funkcjonowało również siedmioboczne pomieszczenie, w którego narożu północno – wschodnim funkcjonował kominek, zaś w ścianie południowej otwór okienny.
W północno – zachodniej części obwodu obronnego wzniesiona została w XIV wieku Wieża Zegarowa, zbudowana na reliktach wieży mieszkalnej z XIII wieku. Z tego powodu jej zewnętrzna ściana znalazła się na linii muru obronnego, a wnętrze zostało wciągnięte wgłąb dziedzińca, co nie było korzystnym rozwiązaniem ze względów obronnych. Gdy pod koniec XV wieku grożące zawaleniem wieże katedry nie mogły utrzymać dzwonów, przeniesiono je do Wieży Zegarowej, którą nadbudowano o dodatkową kondygnację. Została ona wówczas zwieńczona okrągłymi, narożnymi wieżyczkami. Mur obwodowy zamku w okolicach Wieży Szlacheckiej i Zegarowej miał 2,4 metra grubości. W jego koronie poprowadzony był ganek straży, osłonięty przedpiersiem ze zwieńczeniem w postaci krenelażu o merlonach szerokich na 3,6 metra, ustawionych z przerwami co 0,8 metra. Prawdopodobnie blanki posiadały szczelinowe strzelnice.
Gotycka budowla mieszkalna przylegała do załamanego odcinka muru między dwoma wieżami. Była ona dwukondygnacyjna i kryta dachem jednospadowym. Jeszcze przed końcem XV wieku została rozbudowana, lecz nie był to główny dom książęcy, a jedynie budowla pomocnicza. Co istotne, przybudowana została wtórnie do istniejącego muru obwodowego, wykorzystując jego grubość dla pomieszczenia urządzeń o charakterze komunikacyjnym. Najważniejsze domy stały wzdłuż kurtyny wschodniej i południowej, z dala od zgiełku kompleksu bramnego i północnej części kompleksu, w której ulokowany były kościół i klasztor benedyktyński, katedra oraz siedziby kleru. Gotyckie książęce palatium znajdowało się na terenie południowego międzymurza, pomiędzy murem Bolesława II a murem Kazimierza Wielkiego. Wzmiankowano je w 1437 roku, jednak najprawdopodobniej powstało dużo wcześniej, w trakcie XIV wiecznych prac budowlanych. W XV wieku na terenie zamku oprócz katedry funkcjonował jeszcze drewniany kościół św. Wojciecha (między Wieżą Szlachecką a wejściem do katedry). Ponadto inwentarz z 1498 roku wspominał o znajdującej się na zamku piekarni, stajni, domu załogi zamkowej, czy domu pisarza.
Stan obecny
Obecnie, po gruntownej przebudowach nowożytnych i współczesnej rekonstrukcji w trakcie której uczytelniono starsze relikty, zamek stanowi jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Mazowsza. Z dawnego średniowiecznego założenia pozostała Wieża Zegarowa, czyli dawna wieża obronna podwyższona i przebudowana około 1492 roku na dzwonnicę katedralną, a także wieża zwana Szlachecką, obniżona do połowy w XVIII wieku. Zachował się też fragment muru, do którego przylegało skrzydło klasztoru benedyktynów. Mieści się w nim między innymi Muzeum Mazowieckie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bukowska A., Trzeciecki M., Relikty architektury kamiennej na Wzgórzu Tumskim w Płocku – wyniki badań weryfikacyjnych [w:] Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T.Janiak, Gniezno 2009.
Kacperska J., Płock jako siedziba książąt mazowieckich, „Notatki Płockie”, 3/2012.
Lasek P., Zamek w Płocku. Zarys dziejów budowlanych do 1655 roku [w:] Residentiae tempore belli et pacis. Materiały do badań i ochrony założeń rezydencjonalnych i obronnych, red. P.Lasek, P.Sypczuk, Warszawa 2019.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Płock wczesnośredniowieczny, red. A. Gołembnik, Warszawa 2011.
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010.