Płock – bazylika katedralna NMP

Historia

   Pierwszą murowaną katedrę na Wzgórzu Tumskim w Płocku wzniósł Bolesław Śmiały lub Władysław Herman. W 1127 roku została ona zniszczona w czasie najazdu Pomorzan, a na jej miejscu w 1130 roku biskup płocki Aleksander z Malonne przystąpił do budowy nowej, okazałej świątyni. Z tamtego okresu pochodzą wspaniałe spiżowe drzwi zamówione przez biskupa w Magdeburgu parę lat później. Na 26 płycinach odlanych z brązu, zostały przedstawione sceny z życia Jezusa i apostołów. Niewiele kościołów w Europie mogło sobie pozwolić na tego typu kosztowną ozdobę. Prawdopodobnie w następnym stuleciu w czasie jednego z najazdów drzwi  zostały zrabowane przez Litwinów i podarowane księciu Nowogrodu Wielkiego na Rusi, gdzie znajdują się do dzisiaj w soborze św. Zofii. W katedrze płockiej zawieszono jedynie ich wierną kopię wykonaną z brązu.
    W burzliwym dla Płocka XIII stuleciu katedra kilkakrotnie poważnie ucierpiała w wyniku najazdów plemion z północy. W końcu tego stulecia dobudowano do fasady kruchtę z dwiema gotyckimi wieżami po bokach, które w 1492 roku musiały zostać obniżone, gdyż groziły zawaleniem.
    W 1530 roku uderzenie pioruna spowodowało wielki pożar, w wyniku którego runęła część ścian i  sklepienia. Biskup Andrzej Krzycki rozpoczął odbudowę świątyni od podstaw wykorzystując romańskie ciosy kamienne.  Włoscy architekci pracujący także na Wawelu, wznieśli w obrysie romańskim trójnawową bazylikę w stylu renesansowym z kopułą na skrzyżowaniu nawy i transeptu. Budowę  ukończył w 1563 roku Jan Baptysta zwany Wenecjaninem nadając jej ostateczny kształt. Była największą świątynią wzniesioną w XVI wieku w Polsce. Niestety uległy zniszczeniu bogate, romańskie detale architektoniczne oraz gotyckie wyposażenie świątyni. W drugiej połowie XVII wieku wieże ozdobiono barokowymi hełmami. Po kolejnych stu latach katedra ponownie wymagała poważnego remontu. W 1778 roku popękane mury wież i fasady zostały podparte  klasycystycznym, kolumnowym portykiem i w tym kształcie katedra dotrwała do początku XX wieku. W latach 1901-1903 przeprowadzono gruntowną renowację i przebudowę świątyni, która jednocześnie miała przywrócić jej dawny renesansowy wygląd. W czasie II wojny światowej świątynia została zamieniona na magazyn, ale szczęśliwie uniknęła większych zniszczeń.

Architektura

    Romańska katedra biskupa Aleksandra z Malonne zbudowana była ze starannie opracowanych ciosów granitowych. Była to trójnawowa, zapewne dwuchórowa bazylika z transeptem i prezbiterium zakończonym apsydą. Chór zachodni flankowały dwie wieże. Reprezentowała rzadki na terenie Polski typ architektury, dla której analogii należy szukać w sztuce nadmozańskiej. Największą zmianą gotyckiej katedry była przebudowa dwóch wież zachodnich na przełomie XIII i XIV wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010.
Strona internetowa plock.eu, Bazylika Katedralna Wniebowzięcia NMP.