Pelplin – opactwo cysterskie

Historia

   W 1258 roku książę Mszczuj II sprowadził Cystersów z Bad Doberan w Meklemburgi  do pobliskich Pogódek, jednak w 1274 nadał zakonnikom nowe uposażenie, przyznając im Pelplin. Powstanie klasztoru prawdopodobnie wiązało się z ustanowieniem przeciwwagi dla rosnącego w siłę i dominującego na Pomorzu założenia w Oliwie. Pierwotny niewielki kompleks drewnianych budynków z XIII wieku zastąpiono w XIV wieku obecnym, monumentalnym założeniem. Budowa rozpoczęła się w drugiej ćwierci XIV wieku i trwała do około 1400 roku, choć ramiona transeptu przesklepiono dopiero w 1557 roku. Z lat 1366 i 1377 pochodzą wzmianki o pozyskiwaniu przez zakonników drewna i kamienia na cele budowlane. W 1396 biskup chełmiński Wikbold Dobilstein zapisał w testamencie pieniądze na budowę kościoła, wiadomo także o odpustach z XV wieku, wspomagających prace budowlane. Oprócz zabudowań skupionych wokół wirydarza, w części zachodniej kompleksu wzniesiono zabudowania gospodarcze z browarem, a w części wschodniej niewielki kościół Bożego Ciała.
   W XV wieku klasztor został zniszczony i rozgrabiony podczas najazdu husytów i wojny trzynastoletniej. Od 1464 roku opiekę nad opactwem objął król Kazimierz Jagiellończyk, potwierdzając wszystkie wcześniej nadane przywileje. Przetrwało ono kryzys okresu reformacji dzięki pomocy króla Zygmunta I Starego, który zapobiegł jego sekularyzacji i przejęciu przez protestantów. W XVII i XVIII nastąpiła gruntowna barokizacja świątyni. Otrzymała ona bogaty wystrój wewnętrzny m.in. ołtarze, organy i ambonę. Po sekularyzacji majątku przez króla pruskiego Fryderyka II klasztor powoli tracił na znaczeniu. W 1810 roku wydano zakaz przyjmowania nowicjuszy, a w 1823 miała miejsce kasata zakonu. Choć zespół stracił charakter zakonny, zachował funkcję sakralną, gdyż do Pelplina przeniesiono stolicę zreorganizowanej terytorialnie diecezji chełmińskiej, a kościół klasztorny podniesiony został do godności katedry. Cały zespół został gruntownie odnowiony i regotycyzowany w latach 1894-1899.

Architektura

   Kościół klasztorny jest ogromną trójnawową bazyliką na planie krzyża łacińskiego, z pięcioprzęsłowym korpusem nawowym, dwuprzęsłowym transeptem i czteroprzęsłowym, zamkniętym prostokątnie prezbiterium, które flankują nawy boczne. Transept ma układ halowy i składa się z dwóch naw. Długość bazyliki wynosi aż 84 metry, szerokość prawie 30 metrów, a wysokość nawy głównej i transeptu sięga 26 metrów, dzięki czemu na ziemiach zakonnych kościół rozmiarami ustępował jedynie bazylice mariackiej w Gdańsku.
   Na zewnątrz ściany światyni są oszkarpowane. Zachowały one częściowo dekorację zendrówkową, wieńczą je fryzy arkadkowe i fryzy z motywem czteroliścia. Ściany frontowe transeptu, oraz elewacji zachodniej i wschodniej są zwieńczone bogato zdobionymi szczytami schodkowymi. Do ścian elewacji wschodniej i zachodniej przylegają charakterystyczne niskie ośmioboczne wieże schodkowe, flankujące elewacje nawy głównej. Pełnią one funkcje komunikacyjne, a równocześnie zastępują przypory i stanowią być może element ideowej inkastelacji. Do kościoła prowadzą trzy wejścia, od strony zachodniej, północnej i południowej od strony krużganków. Ostatnie dwa zachowały gotyckie portale. Najbogatszy jest portal prowadzący do północnego ramienia transeptu, zdobiony jest ceglanymi kształtkami i archiwoltami wykonanymi częściowo z cegły, a częściowo ze sztucznego kamienia. Zewnętrzna, najbardziej dekoracyjna archiwolta ma kształt modnego u schyłku średniowiecza wykroju w ośli grzbiet. Tympanon jest już kreacją konserwatorską z XIX wieku.
   Architektura ramion transeptu jest odmienna od reszty kościoła, za sprawą sieciowych sklepień; pozostałe części świątyni nakryte są sklepieniem gwiaździstym. Sklepienia wspierają ośmioboczne w planie filary międzynawowe, które na wysokości ścian nawy głównej są częściowo wtopione w lico i tworzą ostrołukowe arkady. Strefa okien umieszczona jest wysoko ponad gzymsem; ponad którym ściany poszczególnych przęseł, przybierają ostrołukową formę. Częściowo zachowały się ceramiczne wsporniki sklepienne o motywach antropomorficznych w postaci głów, popiersi, figurek atlantów i przedstawień zoomorficznych. W kościele zachował się zespół późnogotyckich stalli z bogatą dekoracją snycerską, maswerkową, ornamentalną, roślinną i figuralną. Wykonane one zostały w XV wieku.
   Przylegający od strony południowej zespół zabudowań klasztornych jest zintegrowany krużgankiem otaczającym czworoboczny wirydarz. Najstarsze skrzydło wschodnie krużganków nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym pozostałe sklepieniem gwiaździstym. Z gotyckiego malarstwa ściennego zachowało się malowidło w południowym ramieniu krużganków datowane na XIV wiek. Do skrzydła wschodniego przylega kapitularz nakryty gotyckim sklepieniem gwiaździstym wspartym na trzech filarach. Kapitularz poprzedza sień, którą zdobi portal oraz wsporniki sklepienne z maskami. Na osi portalu sieni w obrębie kapitularza, na wprost wejścia do refektarza, znajduje się gotyckie lawatorium na planie sześcioboku, zrekonstruowane w 1899 roku na odkrytych fundamentach. Obok kapitularza mieści się wolno stojący XIII-wieczny budynek oratorium.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Pelplinie.