Historia
Wieś Pastuchów (niem. Puschkau) założona została we wczesnym średniowieczu, przed 1149 rokiem, kiedy to jego Maria, żona komesa Piotra Włosta i ich syn Świętosław, fundując klasztor augustianów na Piasku we Wrocławiu, nadali zakonnikom dziesięciny między innymi z Pastuchowa („Pastuchow”). Najpóźniej w XIII wieku wieś stała się własnością książąt i przed 1259 rokiem została lokowana na prawie niemieckim. Od początku XIV wieku dobra książęce w Pastuchowie zaczęły przechodzić w posiadanie prywatne (w 1313 roku książę Bernard przekazał prawo patronatu pastuchowskiego kościoła Konradowi von Mogis). Murowana wieża mieszkalna w Pastuchowie prawdopodobnie zbudowana została w pierwszej połowie XIV wieku, być może z inicjatywy zmarłego przed 1341 rokiem Hermanna, ojca Zydelmanna, notariusza cesarskiego, który pisał się z Pastuchowa („genannt von Puschow”), a więc posiadał w osadzie stałą siedzibę.
W czwartej ćwierci XIV wieku panowie von Mogis sukcesywnie dzielili i wyprzedawali poszczególne części majątku pastuchowskiego, skutkiem czego w osadzie doszło do wyodrębnienia co najmniej trzech osobnych własności rycerskich. W 1389 roku bracia Junge Heinrich i Conrad sprzedali Heinrichowi Bolz von Grunau folwark wraz z kamiennym budynkiem („vorwerk zu Puschkow mit dem steynwerke genant”). Po 1390 roku w bliżej nieustalonych okolicznościach posiadłość objął krewniak Bolza, Sander Bolcz, który w 1393 roku odsprzedał wieżę i dwór zwany Obirhof Pucie (Potho) z rodziny Kalkreuth. W 1402 roku odnotowani zostali bracia Bernard i Puta Kalkreuth jako właściciele Górnego majątku wraz z kamienną wieżą („steynnenthurme”).
W XV wieku na terenie Pastuchowa znajdowały się dwa majątki. Jeden z nich prawdopodobnie stale znajdował się w rękach rodu Kalkreuth, drugi natomiast kilkukrotnie zmieniał właścicieli. Połączenie majątków nastąpiło najpóźniej w pierwszej połowie XVI wieku. W 1540 roku odnotowani zostali Kaspar Kalckreutter zu Puschke i jego żona Barbara Zedlitz. W 1546 roku wspomniano Georga Kalkreuth zu Puschke i jego małoletniego kuzyna Caspara Kalkreuth, obu ujętych w spisie powinności wojskowych z 1550 roku i w spisie podatkowym z 1576 roku. Caspar Kalkreuth, właściciel 9 kmieci i 14 łanów, w latach 60-tych XVI wieku ufundował w sąsiedztwie wieży nowe zabudowania dworskie, a samą wieżę przebudował w stylistyce renesansowej.
W czasie wojny trzydziestoletniej pastuchowski majątek Dolny (niem. Niederhof) został ograbiony i spalony. W bliżej nieustalonych okolicznościach obydwa majątki przejął Hans von der Dahm, a przed 1690 rokiem jego spadkobiercy, bracia Hans Adam i Daniel Ferdinand von der Dahm. W 1699 roku Pastuchów został zakupiony przez barona Karla Juliusa von Zedlitz, pana na Kraskowie, co ostatecznie doprowadziło do utraty funkcji rezydencjonalnej przez wieżę i sąsiednie zabudowania dworskie. W 1724 roku dobra w Pastuchowie weszły w skład posiadłości Hochbergów z Książa, po których w okresie 1835-1945 stanowiły własność świeżo nobilitowanej rodziny von Kramst. Po drugiej wojnie światowej wieża była stale użytkowana, dzięki czemu uniknęła popadnięcia w ruinę.
Architektura
Wieża zbudowana została pośrodku kwadratowego, otoczonego fosą dziedzińca o wymiarach 30 x 30 metrów, po południowej stronie oddalonej o kilkaset metrów rzeki Strzegomki. Zajmowała obszar majątku Górnego, usytuowanego pośrodku wsi, podczas gdy majątek dolny zlokalizowany był na prawym brzegu Strzegomki. W południowej części wsi na ogrodzonym cmentarzu znajdował się parafialny kościół św. Barbary. Teren dziedzińca przy wieży pierwotnie zapewne wypełniony był pomocniczą i gospdoarczą zabudowę o konstrukcji drewnianej lub szachulcowej.
Wieża wzniesiona została na planie prostokąta o wymiarach 8,6 x 10,5 metra, lekko wydłużonego na osi wschód – zachód, z niewielką ryzalitową wieżyczką mieszczącą klatkę schodową, prawdopodobnie dobudowaną w drugiej połowie XVI wieku. Bryła wieży była smukła, o znacznej wysokości w stosunku do rzutu. Wysokie na około 28 metrów mury wzniesiono z kamienia łamanego, bez wzmocnienia narożników ciosami. Przypuszczalnie początkowo w koronie zwieńczone były blankowanym przedpiersiem z ukrytym za nim chodnikiem straży.
Wnętrze wieży podzielone zostało na wtórnie podsklepioną piwnicę oraz cztery kondygnacje naziemne, pierwotnie prawdopodobnie rozdzielone drewnianymi stropami i skomunikowane drabinami bądź drewnianymi schodami. Oświetlenie dolnych kondygnacji zapewniały proste czworoboczne otwory szczelinowe oraz być może niewielkie okna o nieznanej formie. Większe otwory okienne ze względów obronnych znajdować się mogły jedynie na wyższych piętrach. Ponadto na drugiej i czwartej kondygnacji funkcjonowały latryny, nadwieszone w postaci wykuszy na elewacji zachodniej.
Stan obecny
Wieża zachowała do dnia dzisiejszego pełną wysokość pierwotnych murów obwodowych, ale utraciła prawie wszystkie średniowieczne detale architektoniczne, wymienione na renesansową kamieniarkę okienną i portalową. Z okresem renesansu związane są także zachowane dwa ceglane blendowane szczyty budowli, ryzalit z klatką schodową oraz sklepienie na poziomie parteru. Na jednej z dłuższych elewacji widoczny jest szczelinowy, prawdopodobnie pierwotny otwór doświetlający. Kolejny szczelinowy otwór nadal doświetla piwnicę. Obecnie zabytek nie jest użytkowany.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.