Pasłęk – zamek krzyżacki

Historia

    Murowany zamek w Pasłęku został wybudowany przez Krzyżaków w latach 1320-1339 na miejscu wcześniejszego grodu wzniesionego przez Prusów, którzy wykorzystywali obronne położenie tutejszego wzgórza. Po podboju Pogezanii przez Krzyżaków, około 1267 roku zakonnicy wznieśli pierwszą drewniano – ziemną strażnicę. Miasto przy zamku otrzymało przywilej lokacyjny w 1297 roku, nadano mu nazwę Hollant (później Preußisch Holland), ponieważ sprowadzono osadników z Holandii.
    Zamek jako siedziba krzyżackiego prokuratora podlegał komturii elbląskiej. W latach 1454-1466 rezydowali w nim z konieczności komturzy elbląscy, pozbawieni swej pierwotnej siedziby. Zamek przez pewien czas odpierał ataki wojsk związkowych, lecz ostatecznie komtur poddał zamek i udał się do Malborka. Do końca wojny w Pasłęku stacjonowały wojska Związku Pruskiego, lecz zamek po drugim pokoju toruńskim z 1466 roku pozostał przy Zakonie. Do 1501 roku znajdowała się na nim samodzielna komturia, a następnie wójtostwo. W początkach XVI wieku sporym zagrożeniem były rozbójnicze bandy popierane przez zakon, podobno znajdowały one schronienie właśnie w Pasłęku. Wyjaśniałoby to wielką wrogość Elbląga i Gdańska do Pasłęku.
    Poważne zniszczenia przyniosły zamkowi działania wojenne z okresu ostatniej wojny polsko – krzyżackiej. Pasłęk był wówczas twierdzą graniczną i jedną z głównych kwater wojsk krzyżackich. W 1517 roku na zamku przebywał Albrecht Hohenzollern, planujący wojenne posunięcia. Na początku 1520 roku na zamek i miasto uderzyły wojska polskie pod dowództwem Mikołaja Firleja, jednak mimo przewagi i miesięcznego oblężenia nie zdobyły warowni. Dopiero kolejny szturm przeprowadzony w kwietniu tego samego roku powiódł się. Wówczas mieszczanie Elbląga wystąpili do króla polskiego o zgodę na zburzenie zamku. Zygmunt I wyraził zgodę i w 1521 roku warownia została w dużym stopniu zniszczona. Katastrofy dopełnił pożar z 1543 roku, po którym zamek odbudowano, lecz jednocześnie w dużym stopniu przekształcono w stylu renesansowym. Powstały m.in. dwie wieże w narożnikach najstarszego, średniowiecznego budynku i nowe, zachodnie skrzydło. Fundowane przez elektora brandenburskiego dalsze przebudowy z 1559, 1586 i pierwszej połowy XVII wieku miały na celu adaptację średniowiecznego zamku na potrzeby nowej sztuki wojennej. Okazały się na tyle skuteczne, że w 1659 roku obiekt wytrzymał szwedzkie oblężenie. Mimo tego w XVIII stuleciu obiekt uznano za niezdatny do dalszego wykorzystywania wojskowego i zamieniono go na tymczasowe koszary i magazyny. W XIX wieku mieścił więzienie, zaś do II wojny światowej sąd. W 1945 zamek, podobnie jak większość miejskiej zabudowy, został spalony przez Armię Czerwoną.

Architektura

    Zamek umieszczony na północno – wschodnim skraju cypla, łączył się z fortyfikacjami miejskimi, lecz stanowił organizm zdolny do samodzielnej obrony. Wzniesiony był na wyniosłości terenu, która od północy i wschodu opadała stromymi zboczami w dolinę i rozlewiska rzeki Wąskiej. Łagodne stoki dostępne były jedynie od strony miasta, od południowego – zachodu. Teren ten w celu wzmocnienia obronności przekopano suchą fosą. Na południowym skraju doliny znajdowała się strefa gospodarcza zamku z młynem zasilanym przez kanał rzeki.
    Główna warownia pierwotnie składała się z jednego domu o wymiarach 11,6×50,8 metrów (dzisiejsze skrzydło środkowe). Często podaje się iż nie był on podpiwniczony, jednak XV-wieczne lustracje wymieniają dwie piwnice do składowania piwa i miodu. Przyziemie podzielone było na trzy części, pośrodku znajdowało się największe, pięcioprzęsłowe pomieszczenie zwieńczone sklepieniem krzyżowo – żebrowym, od strony zachodniej pomieszczenie sklepione kolebkowo i najmniejsze, dwuprzęsłowe od strony wschodniej, ze sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Na trzeciej kondygnacji zlokalizowany był pośrodku refektarz, izby urzędowe i od wschodu kaplica. Najwyższe piętro pełniło funkcje magazynowo – obronne. Komunikację zapewniały prawdopodobnie zewnętrzne, drewniane krużganki.
   Do korpusu głównego budynku przylegał od południowego wschodu czworokątny dziedziniec na którym znajdowała się studnia. Jeszcze w XIV wieku do głównego domu dobudowano prostopadłe, wschodnie skrzydło z krużgankiem. Zamek posiadał też wieże obronne, lecz nie jest znane ich położenie. Główna wieża być może znajdowała się w narożu północno – wschodnim. W kolejnej podobno mieściła się zbrojownia i izba komtura. Całość oddzielała od miasta zewnętrzna linia umocnień i sucha fosa. Brama wjazdowa zlokalizowana była w kurtynie południowo – wschodniej. Łączyła ona zamek z miastem i Bramą Młyńską prowadzącą ku rzece. Przedzamcze usytuowane było od południa, ale przypuszcza się iż dodatkowe znajdowało się po stronie zachodniej. Dodatkowo do konwentu należały tereny od wschodu, pod miastem, zwane Wolą Zamkową, gdzie na potrzeby zamku pracował młyn, folwark, wieś czynszowa i uprawiano ogrody. Dwie narożne, cylindryczne wieże dobudowane zostały do zamku dopiero w XVI wieku.

Stan obecny

   Z zamku średniowiecznego zachowało się główne skrzydło, jednak jego proporcje i wygląd uległy zasadniczym zmianom. Od czasów średniowiecza poziom dziedzińca podniósł się o około 3 metry, w związku z czym pierwotne przyziemie zamieniło się w piwnice, a cały budynek niższy o jedno piętro. Obecnie w mocno przekształconym zamku mieści się siedziba Rady Miejskiej, biblioteka, Izba Historyczna, kino oraz świetlica. Mała wystawa historyczna prowadzona przez pracowników biblioteki czynna jest codziennie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.