Historia
Panków (niem. Penkendorf) od drugiej połowy XIV wieku mieścił częściowo murowaną siedzibę rycerską, powstałą być może na miejscu wcześniejszej budowli o konstrukcji wyłącznie drewniano – ziemnej. W 1385 roku jakąś posiadłość miał w Pankowie niejaki Hans von Girhardsdorf, natomiast w 1390 roku w osadzie znajdowały się co najmniej dwa majątki lenne: Ulricha Swob i Heintschila von Ronow von Pankendorf, przy czym Ronowowie używali predykatu von Pankendorf co najmniej od dwóch pokoleń i mogli być fundatorami hipotetycznego starszego gródka.
W 1429 roku w źródłach pisanych odnotowany został Jorge von Schellendorf („Ritter zu Penkendorf”), członek rady przy staroście świdnickim, który rezydował w Pankowie jeszcze w 1440 roku. Mógł on być fundatorem rozbudowy murowanego zamku, gdyż jego mur obronny został wzniesiony prawdopodobnie w drugiej lub trzeciej ćwierci XV wieku. Współwłaścicielem posiadłości w Pankowie był brat Jorga, Wentzel von Schellendorf, który od 1429 roku posiadał zamek Rogowiec („Ritter zu Penkendorf und Hornsberg gesessen”). Synowie Wenzela, Hans i Nicolaus, w 1466 roku nabyli majątek zastawny Książ, jednak Nicolaus wkrótce zbył swe prawa do innych dóbr i objął wyłącznie Panków. Jako stronnik króla Czech Jerzego z Podiebradów, gnębił rozbojami kupców z miast przychylnych węgierskiemu królowi Maciejowi Korwinowi.
W drugiej połowie XV wieku, w związku z Pankowem wzmiankowano w przekazach pisemnych rodzinę von Bock, choć początkowo mogli oni dzierżyć jedynie część osady bez zamku (bardziej wojowniczy Schellendorfowie musieli mieć oparcie w budowli obronnej). Niejaki Jorg Pock von Pankendorff odnotowany został w 1481 roku, Christoph von Bock w latach 1482-1518 („zu Pänkendorf gesessen”), a następnie w latach 20-tych XVI wieku wzmiankowani byli jego synowie: Hans, Dominik i Georg. Od 1536 roku Panków należał do Hansa Bock von Pengkendorff, jedynego właściciela wsi, dzierżącego ją co najmniej do 1550 roku. Ostatni Bockowie w osobach braci Conrada i Christopha, wzmiankowani byli w związku z Pankowem w 1568 roku.
W ostatnich dekadach XVI wieku pankowski majątek wraz z zamkiem trafił do rodziny von Schindel. Przypuszczalnie to oni odpowiadali za pierwszą gruntowną wczesnonowożytną przebudowę zamku, skupioną przede wszystkim na poprawie warunków mieszkalnych. W drugiej połowie XVII wieku Panków znalazł się w posiadaniu przedstawicieli rodu von Zedlitz, za sprawą Gottfrieda Zedlitza, który ożeniwszy się Anną Schindel, w 1671 roku przejął zamek od teścia. Kolejny z członków rodu, Friedrich von Zedlitz, prawdopodobnie około 1699 roku poddał zamek kolejne gruntownej przebudowie, nadającej mu charakter barokowego pałacu. W XIX wieku służył on już tylko celom gospodarczym, lecz do ruiny doprowadził go dopiero okres drugiej wojny światowej i późniejszego porzucenia, zwłaszcza po zawaleniu dachów w 1964 roku.
Architektura
Zamek zbudowany został w płytkiej dolinie rzeki Bystrzycy, pomiędzy niewielkim bezimiennym strumieniem, a płynącą po północnej stronie rzeką, na północno – zachodnim skraju wsi. Od pierwszej połowy XV wieku składał się z mniej więcej owalnego obwodu murów obronnych, poprzedzonego dookolną nawodniona fosą, zasilaną wodami Bystrzycy. Jako że założenie nie posiadało wieży-bergfriedu ani systemu basztowego, jego ochrona oparta musiała być przede wszystkim na obwodzie obronnym, w koronie prawdopodobnie zwieńczonym gankiem straży.
Wjazd na dziedziniec zamku odbywał się przez czworoboczną, trójkondygnacyjną wieżę bramną o wymiarach około 5 x 6 metrów, będącą najstarszą murowaną częścią założenia, wzniesioną jeszcze przed utworzeniem kamiennego muru obronnego. Wieża ta w przyziemiu pierwotnie zwrócona była na wschód i zachód otworami o nadprożach prostych, wykonanych z grubych, drewnianych bali. Po bokach przejazdu bramnego mieściła dwie wnęki z siedziskami. Powyżej wieża miała dwa piętra i platformę obronną chronioną krenelażem. Około drugiej ćwierci XV wieku otwory bramne zablokowano, z pozostawieniem otworu strzeleckiego w ścianie wschodniej. W ścianie zachodniej osadzono natomiast portal dwuramienny, z progiem nieco powyżej poziomu dziedzińca.
Wewnątrz obwodu obronnego najstarszy budynek mieszkalny znajdował się w południowej części dziedzińca, gdzie prawdopodobnie zajmował całą jego długość na osi wschód – zachód i szerokość około 9 metrów. Z jego powodu południowa część obwodu obronnego zamku jako jedyna była prosta, a nie owalna. Usytuowanie budynku było dość nietypowe, najczęściej bowiem główne zabudowania mieszkalne wznoszono naprzeciwko bram, a nie w bliskim sąsiedztwie jej boku (bramę przeniesiono wówczas z przyziemia wieży do odcinka muru po jej południowej stronie).
W pierwszej połowie XVI wieku wzniesiony został drugi budynek mieszkalny, umieszczony w północno – zachodniej części dziedzińca. Jego dwa boki dostosowano do obłego muru obronnego, przez co miał nieregularny w planie kształt. Wejście znajdowało się od strony dziedzińca, natomiast komunikację z piętrem zapewniać musiały wewnętrzne schodu. Wnętrze budynku prawdopodobnie było jednoprzestrzenne, podziały wewnętrzne mogły mieć formę jedynie lekkich przegród. Podobnie jak na zamku w Owieśnie, w jego murze utworzono głębokie wnęki, zapewne pełniące rolę zamykanych drewnianymi drzwiczkami szafek.
Stan obecny
Przebudowany na nowożytny pałac, dawny zamek znajduje się dziś w stanie niezabezpieczonej ruiny. Z pierwotnego, średniowiecznego założenia przetrwał mur obwodowy, za wyjątkiem odcinka południowego i części zachodniego, rozebranego w XVIII stuleciu w czasie budowy pałacu. Wtedy też usunięty został średniowieczny dom południowy, przetrwały natomiast mury XV-wiecznego budynku północnego. Najciekawszym elementem pierwotnego zamku jest zachowana dawna wieża bramna, obecnie usytuowana obok mostu i późniejszej bramy, przed którą nadal widoczna jest nawodniona fosa. W murach wieży zachował się późnogotycki portal dwuramienny (siodłowy).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.