Paczków – kościół św Jana Ewangelisty

Historia

   Budowa świątyni rozpoczęła się w 1350 roku i trwała około 30 lat, a jej fundatorem był biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli. W XV wieku (około 1447 roku) do prezbiterium od południa dobudowano dwuprzęsłową kaplicę Najświętszej Marii Panny. Wieża częściowo rozebrana w 1429 roku, została odbudowana w 1462. Wówczas utworzono również jej górną kondygnację. W XVI wieku w obawie przed tureckimi najazdami, kościół przebudowano i ufortyfikowano, nadając mu funkcje obronne. Przekształcono dachy i dobudowano mury tarczowe zakończone renesansową attyką. W południowej nawie postawiono okrągłą kamienną studnię, na wypadek długiego oblężenia. Wymienione prace budowlane przeprowadził włoski architekt Jakub Parr z inicjatywy ówczesnego biskupa wrocławskiego Jakuba von Salza. W XVIII wieku od północy dobudowano rokokową kaplicę św. Rocha.

Architektura

   Kościół posiada  trójnawowy, dwuprzęsłowy, halowy korpus zbudowany na rzucie kwadratu oraz dwuprzęsłowe prezbiterium zamknięte siedmiobocznie. Przy prezbiterium od południa dostawiono w połowie XV wieku gotycką kaplicę Mariacką oraz od północy zakrystię, nad którą wznosi się wysoka wieża. Na zewnątrz ściany kościoła opięte zostały przyporami, pomiędzy którymi wstawiono ostrołukowe okna, dwudzielne, z maswerkami o motywach rybich pęcherzy i czwórliści. Budowlę pierwotnie przykrywały wysokie dachy dwuspadowe, oddzielne dla każdej nawy, zakończone przy krótszych bokach (za wyjątkiem prezbiterium) trójkątnymi szczytami.
   Do wnętrza od zachodu prowadzi ostrołukowy portal gotycki, z archiwoltą zwieńczoną łukiem w ośli grzbiet z żabkami i kwiatonem, ujętą sterczynami wspartymi na rzeźbionych konsolach figuralnych. Dwa boczne wejścia usytuowane na północy i południu korpusu, pod koniec średniowiecza poprzedziły kruchty. Portal północny otrzymał formę ostrołuku ozdobionego w ościerzach kolumienkami z roślinnymi głowicami, natomiast kolejne gotyckie portale w zakrystii i  w południowej nawie otrzymały zwieńczenie w postaci ściętego trójliścia.
   Wnętrze podzielone zostało ostrołukowymi arkadami międzynawowymi wspartymi na ośmiobocznych filarach oraz arkadą tęczy oddzielającą prezbiterium od nawy. Kwadratowe przęsła nawy głównej przesklepiono formami gwiaździstymi, prostokątne przęsła naw bocznych otrzymały sklepienia trójpodporowe, a w prezbiterium zastosowano rzadko spotykane na Śląsku późnogotyckie sklepienia sieciowe. Oryginalne sklepienie założono również ponad kaplicą Mariacką. Prezentuje ono rzadki wariant sklepienia gwiaździstego, którego żebra ułożone są zasadniczo w gwiazdę czteroramienną, lecz nie tworzą układu symetrycznego. Układ żeber bowiem pomyślany został tak, by sprawiał wrażenie, iż kierunek napięć sił koncentruje się wokół jednej tylko przekątnej w każdym z bliźniaczych przęseł. Takie sklepienia zwane “zwichrowanymi”, pomimo oryginalności były rzadko stosowane (krakowski kościół Mariacki, kościół parafialny w Strzegomiu). Trójpodporowe sklepienia naw bocznych i zakrystii oparto w każdym przęśle w trzech miejscach na obwodzie ścian zewnętrznych. Żebra które przenoszą siły ciążenia ułożono więc tak, iż od ciężaru uwolniona jest ta część sklepienia, która otwiera się na nawę główną. Ten pierwotny układ widoczny jest w nawie północnej, w południowej został on w XV wieku wzbogacony o dodatkowe żebra.
   W XVI wieku w ramach inkastelizacji kościoła rozebrano wysokie dachy, jako najbardziej zagrożone pożarami i zbudowano na ścianach obwodowych czterometrowej wysokości mur przepruty otworami strzelczymi. Dodatkowo w nawie północnej na wypadek oblężenia wykopano studnię.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Steinborn B., Otmuchów, Paczków, Warszawa 1982.