Ostrów Lednicki – grodzisko i skansen archeologiczny

Historia

   Ostrów Lednicki to największa z pięciu wysp na jeziorze Lednica. Była już zamieszkiwana u schyłku V i IV tysiąclecia p.n.e. Neolityczni myśliwi i pasterze, przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych zakładali na wyspie oraz południowym skraju jeziora swe obozowiska i trwałe osady. Społeczność, licząca około stu osób, zajmowała się rolnictwem, hodowlą zwierząt, łowiectwem, rybołówstwem i zbieractwem. W początkach epoki brązu ludność kultury łużyckiej zasiedliła południowo-zachodnie i północne tereny nad jeziorem. Zajmowała się głównie rolnictwem, w dolinach uprawiała małe poletka warzywne. W okresie wpływów rzymskich osiadła tu ludność pozostawiła po sobie ślady osad i piece hutnicze, dymarki, w których wytapiała żelazo. W wiekach VII i VIII nad jeziorem pojawiły się nowe osady. Na północnym wzniesieniu powstał gród z dużymi domostwami, prawdopodobnie ośrodek władzy plemiennej ludności osiadłej w tym rejonie. Po pożarze w IX wieku został odbudowany i był zamieszkiwany do końca X wieku. Na jego miejscu pół wieku później Mieszko I wzniósł nowy, duży gród obronny, połączony z lądem dwoma mostami. W jego wnętrzu zbudowano budynki kamienne, prawdopodobnie pierwsze tego typu na ziemiach polskich. W pobliżu mostów rozwinęły się osady rzemieślnicze i służebne. Za panowania Mieszka I i króla Bolesława Chrobrego wyspa była jednym z głównych ośrodków obronnych i administracyjnych Polski. Możliwe, iż to właśnie tu dokonano chrztu pierwszego historycznego władcy Polski w 966 roku.
    Kres świetności Ostrowa Lednickiego przyniósł kryzys wewnętrzny państwa w latach 30-tych XI wieku oraz najazd Brzetysława I Czeskiego w 1038 roku, kiedy zniszczono mosty i spalono gród. Po tym wydarzeniu odbudowano kościół, a osadę otoczono nowym wałem drewniano-ziemnym o wysokości dochodzącej do 9 metrów. Nigdy jednak wyspa nie odzyskała już dawnej funkcji i rangi, choć osadnictwo przetrwało do XIII-XIV wieku. Status głównego ośrodka władzy przejęły w tym rejonie Pobiedziska. Później Ostrów Lednicki pełnił już tylko rolę cmentarza.

Architektura

    Gród o wielkości 2,5 ha, znajdował się w południowej części wyspy. Otaczał go wał o konstrukcji drewniano-ziemnej, długości około 500 metrów i pierwotnej wysokości około 12 metrów. W północnej części wału zlokalizowana była brama wjazdowej od strony podgrodzia. We wnętrzu grodu na majdanie znajdują się relikty dwóch budowli: pałacu z kaplicą i kościoła grodowego. Pałac i przylegającą do niego od wschodu kaplicę zbudowano jednocześnie, około 963-966 roku, z miejscowego materiału skalnego łupanego w płaskie płytki i łączonego zaprawą gipsową.
    Kaplica założona była na planie krzyża greckiego. W miejscu przecięcia się naw umieszczono cztery filary, każdy o przekroju ćwiartki koła, które wspierały centralnie usytuowaną wieżę i wydzielały wygodne obejście w ramionach krzyża. Wschodnią ścianę kaplicy zamykała absyda, a w zachodniej znajdowało się wejście do pałacu. W narożniku południowo-zachodnim zachował się głęboki otwór studni. Tuż obok dwa stopnie okrągłej klatki schodowej są śladem po nieistniejącej już wieży, która zapewniała komunikację z emporą kaplicy. Prosty bieg drugich schodów prowadził na wieżę dobudowaną w XIII wieku, która zamykała kaplicę od zachodu. Zachowała się jej dolna kondygnacja w postaci sklepionej krypty połączonej z kaplicą. Na poziomie zalegania najstarszej posadzki kaplicy umieszczone były baseny służące do liturgii chrzcielnej. Z baptyzmalnymi basenami powiązane były zapewne pomieszczenia towarzyszące: przebieralnia oraz miejsce, w którym odbywały się obrzędy poprzedzające chrzest, czyli wyrzeczenia się szatana i wyznanie wiary. Mieścić się one mogły w prostokątnym aneksie dobudowanym do kaplicy od zachodu, a oddzielonym od pałacu wąskim pomieszczeniem, uznawanym za klatkę schodową. Przebudowa budynku około 1000. roku doprowadziła do likwidacji basenu północnego i zmiany formy południowego, który pełnił pierwotne funkcje do około 1038-1039 roku.
   Pałac wzniesiony na rzucie prostokąta o wymiarach 32 x 14 metra ma wyraźnie wydzielone pomieszczenia. Największe, usytuowane w zachodniej części o wymiarach 12,5x,12,5 metra, było podzielone trzema łukami arkadowymi na dwa trakty. Pozostałe cztery pomieszczenia pałacu służyły różnym funkcjom. Najwęższe, w środkowej partii, ograniczone dwoma równoległymi ścianami, pełniło rolę drewnianej klatki schodowej. Piętro pałacu zasadniczo powielało podział parteru. Reprezentacyjna aula znajdowała się zapewne na piętrze w zachodniej części pałacu.
   Kościół grodowy wzniesiony został w północnej części grodu w pobliżu bramy prowadzącej do jego wnętrza. Był on orientowany, jednonawowy, długości 13,5 metra, z prostokątnym prezbiterium i trzema aneksami od północy. Ma we wnętrzu dwa kamienne grobowce, prawdopodobnie miejsca ostatniego spoczynku synów Bolesława Chrobrego. Kościół ten można zaliczyć do jednej z pierwszej nekropolii książęcych na ziemiach polskich.
Podgrodzie w średniowieczu zamieszkałe przez ludność służebną i część drużyny miało charakter osady otwartej. Dotychczasowe badania zlokalizowały kilka wzniesionych z drewna obiektów wykonanych w różnych technikach, drogę wewnątrzosiedlową oraz dwa przyczółki mostowe: zachodni mostu “poznańskiego” i wschodni mostu “gnieźnieńskiego”. Badania wykazały, że most „gnieźnieński” zbudowany został w 962-965 w okresie wielkich inwestycji prowadzonych przez Mieszka I.

Stan obecny

    Gród piastowski na Ostrowie Lednickim to jedno z najważniejszych miejsc z okresu początków Państwa Polskiego. Obecnie jest on wraz z położonymi na stałym lądzie skansenem oraz muzeum w pobliskich Dziekanowicach, zarządzany przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Na wyspie zachowały się relikty książęcego palatium, fundamenty kościoła grodowego i wały obronne grodu zachowane do wysokości 8 metrów w najwyższym miejscu. W miejscu istnienia przyczółka mostu zachodniego widoczne są dwa rzędy wbitych w dno jeziora pali. W północnej części wyspy stoi  rekonstrukcja zagrody chłopskiej, nawiązującej do odkrytych na tym terenie pozostałości. W jednej z chat odtworzono jej wyposażenie, a w pobliżu zagrody wzniesiono piec do wypalania glinianych garnków. Wliczony w cenę biletu prom na wyspę kursuje z częstotliwością ok. 0,5 godziny. Informacje na temat cen i terminów otwarcia znaleźć można na oficjalnym serwisie muzeum tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.

Strona internetowa nid.pl, Ostrów Lednicki – wyspa.