Ostrów Lednicki – gród

Historia

   Ostrów Lednicki, największa z pięciu wysp na jeziorze Lednica, była zamieszkiwana już u schyłku V i IV tysiąclecia p.n.e. Neolityczni myśliwi i pasterze, przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych zakładali na wyspie oraz południowym skraju jeziora swe obozowiska i trwałe osady. Społeczność, licząca około stu osób, zajmowała się rolnictwem, hodowlą zwierząt, łowiectwem, rybołówstwem i zbieractwem. W początkach epoki brązu ludność kultury łużyckiej zasiedliła południowo-zachodnie i północne tereny nad jeziorem. Zajmowała się głównie rolnictwem, w dolinach uprawiała małe poletka warzywne. W okresie wpływów rzymskich osiadła tu ludność pozostawiła po sobie ślady osad i piece hutnicze, dymarki, w których wytapiała żelazo.
   W wiekach VII i VIII nad jeziorem pojawiły się nowe osady. Na północnym wzniesieniu powstał gród z dużymi domostwami, prawdopodobnie ośrodek władzy plemiennej ludności osiadłej w tym rejonie. Po pożarze w IX wieku został odbudowany i był zamieszkiwany do końca X wieku. Na jego miejscu pół wieku później Mieszko I wzniósł nowy, duży gród obronny, połączony z lądem dwoma mostami. W jego wnętrzu zbudowano budynki kamienne, prawdopodobnie pierwsze tego typu na ziemiach polskich, a w pobliżu mostów rozwinęły się osady rzemieślnicze i służebne. Za panowania Mieszka I i króla Bolesława Chrobrego wyspa była jednym z głównych ośrodków obronnych i administracyjnych Polski. Możliwe, iż to właśnie tu dokonano chrztu pierwszego historycznego władcy Polski w 966 roku.
   Kres świetności Ostrowa Lednickiego przyniósł kryzys wewnętrzny państwa w latach 30-tych XI wieku oraz najazd Brzetysława I Czeskiego w 1038 roku, kiedy zniszczono mosty i spalono gród. Po tym wydarzeniu odbudowano kościół, a osadę otoczono nowym wałem drewniano-ziemnym o wysokości dochodzącej do 9 metrów. Nigdy jednak wyspa nie odzyskała już dawnej funkcji i rangi, choć osadnictwo przetrwało do XIII-XIV wieku, a okresowo Ostrów służył nawet jako siedziba kasztelani. Później Ostrów Lednicki pełnił już tylko rolę cmentarza, natomiast status głównego ośrodka władzy przejęły w tym rejonie Pobiedziska.

Architektura

   Gród o wielkości 2,5 ha, znajdował się w południowej części wyspy. Otaczał go wał o konstrukcji drewniano-ziemnej, długości około 500 metrów i pierwotnej wysokości około 12 metrów, wydzielający wewnętrzny majdan o rozmiarach około 130 x 160 metrów. W północnej części wału zlokalizowana była brama wjazdowej od strony podgrodzia. We wnętrzu grodu na majdanie oprócz drewnianej zabudowy mieszkalno-gospodarczej usytuowane były co najmniej dwie budowle murowane: pałac z kaplicą i kościół grodowy. Pałac i przylegającą do niego od wschodu kaplicę zbudowano jednocześnie, około 963-966 roku, z miejscowego materiału skalnego, łupanego w płaskie płytki i łączonego zaprawą gipsową.
   Kaplica założona była na planie krzyża greckiego. W miejscu przecięcia się naw umieszczono cztery filary, każdy o przekroju ćwiartki koła, które wspierały centralnie usytuowaną wieżę i wydzielały wygodne obejście w ramionach krzyża. Wschodnią ścianę kaplicy zamykała absyda, a w zachodniej znajdowało się wejście do pałacu. W narożniku południowo-zachodnim zachował się głęboki otwór studni. Tuż obok dwa stopnie okrągłej klatki schodowej są śladem po nieistniejącej już wieży, która zapewniała komunikację z emporą kaplicy. Prosty bieg drugich schodów prowadził na wieżę dobudowaną do pałacu w XIII wieku, która zamykała kaplicę od zachodu. Zachowała się jej dolna kondygnacja w postaci sklepionej krypty połączonej z kaplicą. Na poziomie zalegania najstarszej posadzki kaplicy umieszczone były baseny służące do liturgii chrzcielnej. Z baptyzmalnymi basenami powiązane były zapewne pomieszczenia towarzyszące: przebieralnia oraz miejsce, w którym odbywały się obrzędy poprzedzające chrzest, czyli wyrzeczenia się szatana i wyznanie wiary. Mieścić się one mogły w prostokątnym aneksie dobudowanym do kaplicy od zachodu, a oddzielonym od pałacu wąskim pomieszczeniem, uznawanym za klatkę schodową. Przebudowa budynku około 1000 roku doprowadziła do likwidacji basenu północnego i zmiany formy południowego, który pełnił pierwotne funkcje do około 1038-1039 roku.

   Pałac wzniesiony na rzucie prostokąta o wymiarach 32 x 14 metra otrzymał wyraźnie wydzielone pomieszczenia. Największe, usytuowane w zachodniej części o wymiarach 12,5x,12,5 metra, było podzielone trzema łukami arkadowymi opartymi ma dwóch filarach na dwa trakty. Pozostałe cztery pomieszczenia pałacu służyły różnym funkcjom. Najwęższe, w środkowej partii, ograniczone dwoma równoległymi ścianami, pełniło rolę drewnianej klatki schodowej. Piętro pałacu zasadniczo powielało podział parteru. Reprezentacyjna aula znajdowała się zapewne na piętrze w zachodniej części pałacu.
   Kościół grodowy wzniesiony został w północnej części grodu, na niewielkim wyniesieniu terenu w pobliżu bramy prowadzącej do jego wnętrza. Był on orientowany, jednonawowy, długości 13,5 metra, z prostokątnym prezbiterium i trzema aneksami od północy. Nawa posiadała bok o 9 metrach długości, natomiast prezbiterium wymiary 3,3 x 5,5 metra. We wnętrzu mieściło się sześć grobów, w tym dwa w kamiennych komorach, umieszczone w nawie w osi kościoła, w miejscu zarezerwowanym dla osób o największym statusie społecznym. Jeden z nich był pochówkiem dziecka, przy którym znaleziono złotą obrączkę. Pozostałe groby umieszczono w aneksach północnych, a łącznie odnaleziono tam bogaty zbiór przedmiotów kultu chrześcijańskiego: relikwiarz bizantyjski, skrzyneczkę relikwiarzową, grzebień z kości słoniowej oraz resztki szklanych kandelabrów którymi oświetlano wnętrze, a także szkła okiennego. Kościół ten można zaliczyć do jednej z pierwszej nekropolii książęcych na ziemiach polskich.
   Podgrodzie, w średniowieczu zamieszkałe przez ludność służebną i część drużyny, miało charakter osady otwartej. Dotychczasowe badania zlokalizowały kilka wzniesionych z drewna obiektów wykonanych w różnych technikach, drogę wewnątrzosiedlową oraz dwa przyczółki mostowe: zachodni mostu “poznańskiego” i wschodni mostu “gnieźnieńskiego”. Każdy z nich składał się ze skrzyń wypełnionych ziemią i kamieniami oraz ochraniany był falochronem. Badania wykazały, że most „poznański” zbudowany został w latach 963-964 w okresie wielkich inwestycji prowadzonych przez Mieszka I. Miał 440 metrów długości i prowadził ku zachodniemu brzegowi jeziora. Jego podstawowe elementy konstrukcyjne składały się z dwóch rzędów nośnych pali wbitych w w wiązkach w dno jeziora oraz osadzonych na nich stężni podłużnych i poprzecznych formujących poszczególne przęsła na których osadzano dranice po których można było się przemieszczać. Szerokość mostu wynosiła około 4,8 metra. Most “gnieźnieński” był krótszy, miał około 170 metrów długości.  Zbudowany był podobnie jak “poznański” z drewna dębowego”.

Stan obecny

   Gród piastowski na Ostrowie Lednickim to jedno z najważniejszych miejsc z okresu początków Państwa Polskiego. Obecnie jest on wraz z położonymi na stałym lądzie skansenem oraz muzeum w pobliskich Dziekanowicach, zarządzany przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Na wyspie zachowały się do wysokości 2,5 metra relikty książęcego palatium, fundamenty kościoła grodowego i wały obronne grodu zachowane do wysokości 8 metrów w najwyższym miejscu. W miejscu istnienia przyczółka mostu zachodniego widoczne są dwa rzędy wbitych w dno jeziora pali. W północnej części wyspy stoi  rekonstrukcja zagrody chłopskiej, nawiązującej do odkrytych na tym terenie pozostałości. W jednej z chat odtworzono jej wyposażenie, a w pobliżu zagrody wzniesiono piec do wypalania glinianych garnków. Wliczony w cenę biletu prom na wyspę kursuje z częstotliwością ok. 0,5 godziny. Informacje na temat cen i terminów otwarcia znaleźć można na oficjalnym serwisie muzeum tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Olejniczak K., Grody i zamki w Wielkopolsce, Poznań 1993.
Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. Janiak T., Stryniak D., Gniezno 2004.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.

Strona internetowa nid.pl, Ostrów Lednicki – wyspa.