Historia
Zamek nie został odnotowany w średniowiecznych przekazach pisanych, co stało się powodem nieweryfikowalnych przypuszczeń, że został wzniesiony z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego, jako strażnica na zachodnich rubieżach państwa, albo że został zbudowany z fundacji Władysława Opolczyka pod koniec XIV wieku. Ewentualnie mógł powstać z inicjatywy którejś z miejscowych rodzin rycerskich, choć ich fundusze zapewne były zbyt małe na tak dużą budowlę. Od północy i północnego – zachodu dobra dzierżyły wówczas rody Szreniawitów i Jelitczyków, od wschodu wieś Trzebniów posiadali Jelitczykowie, a potem Kobyłowie z Żarek, natomiast od południa majątki mieli dziedzice z Niegowy. Jedynie od południowego – zachodu do Ostrężnika dochodziły wąskim pasem dobra królewskie w postaci lasu należącego do zamku Olsztyn.
Według badań archeologicznych wydawałoby się najbardziej prawdopodobne, że zamek został zbudowany na początku XIV wieku, przypuszczalnie z inicjatywy Jana Muskaty, biskupa i starosty krakowskiego z ramienia Wacława II. W okresie rządów czeskich, na terenie ziemi krakowskiej obwarowane siedziby często wznoszono bez sięgania po zgodę miejscowych elit i obsadzano najemnymi garnizonami. Brak późniejszych warstw kulturowych pozwalałby przypuszczać, że zamek nie został ukończony lub był użytkowany przez bardzo krótki okres czasu. Korespondowałoby to z upadkiem namiestniczego władztwa terytorialnego Jana Muskaty, po wkroczeniu do ziemi krakowskiej wojsk wracającego z wygnania księcia Władysława Łokietka w 1304 roku i niewiele późniejszej śmierci dwóch ostatnich Przemyślidów.
Nie wykluczone, że Ostrężnik był siedzibą rycerzy-rabusiów, grasujących na szlaku z Żarek do Potoku. Odnotowano bowiem, że na przełomie 1305 i 1306 roku dokonano rozbójniczych zniszczeń Niegowy i Przybynowa, dwóch osad położonych blisko Ostrężnika. Po ostatecznym opanowania ziemi krakowskiej i Krakowa przez Władysława Łokietka w 1306 roku i zwiększeniu bezpieczeństwa wewnętrznego, zamek mógł zostać zdobyty i zniszczony. Ewentualnie został porzucony w związku z niemożnością kontynuowania nielegalnego procederu lub na skutek wycofania się oddziałów wiernych Przemyślidom i Janowi Muskacie. Do ponownego, krótkotrwałego wykorzystania pozostałości zamku mogło dojść w pierwszej połowie XV wieku, kiedy to rozbojem na okolicznych terenach zajmował się Mikołaj Siestrzeniec.
Architektura
Rdzeń zamku usytuowano na skalnym wzniesieniu, przewyższającym okoliczne tereny maksymalnie o około 40 metrów. Ze względu na strome skarpy było ono niedostępne od strony północnej i wschodniej. Strome zbocza ograniczały wzgórze także od południa, choć różnica wysokości była na tym odcinku nieco mniejsza. Najdogodniejsze podejście znajdowało się od zachodu, gdzie teren był w najmniejszym stopniu pokryty skałami i najmniej stromy. Pod skalnym ostańcem stanowiącym podstawę zamku natura uformowała jaskinię, składającą się z kilku przejść i komór o różnej wielkości. Była ona dostępna przez główny otwór od strony północno – wschodniej i kilka mniejszych otworów od północy i północnego – zachodu.
Zamek górny chroniony był murem obwodowym o maksymalnej grubości około 2,2 metra i długości 144 metrów, który poprowadzony wzdłuż krawędzi ostańca, zakreślał wydłużony wielobok o powierzchni 1200 metrów kwadratowych, zakończony od wschodniej strony angułem. Wewnątrz zabudowania mieszkalne na planie prostokąta o wymiarach 10 x 30 metrów, przylegały do północno – zachodniej partii muru obwodowego. Do południowego odcinka obwodu przylegała natomiast od zewnątrz wieża na planie prostokąta o wymiarach 6 x 9 metrów. Nie wiadomo czy służyła ona za przejazd bramny, czy też wjazd poprowadzono od strony zachodniej. Jeśli wieża była zarazem bramą, to wjazd (most) musiałby być przerzucony ponad rozległą rozpadliną oddzielającą górną część zamku od podzamcza. Alternatywna droga wjazdowa po stronie zachodniej pokonywałaby łagodniejszy spadek terenu, skąd osiągałaby naroże podzamcza.
Podzamcze o wielkości około 7000 metrów kwadratowych znajdowało się po stronie południowej, poniżej skalistego wzniesienia. Obwiedzione było owalnym w planie przekopem i umieszczonym za nim ziemnym wałem, zapewne pierwotnie zwieńczonym drewnianymi obwarowaniami. Brama wjazdowa znajdowała się po stronie południowo – wschodniej, w przerwie pomiędzy obwałowaniami. Zabudowa wewnętrzna podzamcza najpewniej w całości była konstrukcji drewnianej lub szachulcowej.
Stan obecny
Do dzisiaj na krawędziach skały zachowały się jedynie fundamentowe partie muru obwodowego, budynku mieszkalnego i wieży bramnej o wysokości nie przekraczającej jednego metra. Widoczne są również otaczające podzamcze ziemne wały i sucha fosa, przy czym całość pokryta jest gęstym lasem. W skale na której wzniesiono zamek znajduje się ogólnodostępna Jaskinia Ostrężnicka z korytarzami o długości około 90 metrów, podobno niegdyś połączona z zamkiem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Antoniewicz M., Zamki na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, Kielce 1998.
Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
Kołodziejski S., Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Warszawa 1994.
Laberschek J., Na tropie rycerzy z [Złotego] Potoku i rozbójników z Ostrężnika, „Almanach Częstochowy”, Częstochowa 2002.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Sypek R., Zamki i obiekty warowne Jury Krakowsko-Częstochowskiej, Warszawa 2003.