Ostaszewo – kościół św Jana Chrzciciela

Historia

   Kościół w Ostaszewie (Schöneberg), początkowo prawdopodobnie drewniany, został zbudowany w pierwszej połowie XIV wieku. Miał on już funkcjonować w momencie lokacji wsi w 1333 roku, przeprowadzonej z inicjatywy wielkiego komtura zakonu krzyżackiego Konrada Kesselhuta. Na utrzymanie kościelnego plebana przeznaczone zostały wówczas cztery wolne włóki, zwolnione z obowiązku płacenia daniny spośród wszystkich 60 włók całej osady. Murowany kościół wybudowano nieco później, bliżej końca XIV stulecia, przy czym prace prowadzono w dwóch fazach, z których pierwszą rozpoczęto od wschodniej części budowli.
   W 1409 roku wielki mistrz Ulrich von Jungingen podarował kościół farny w „Schonenberge” gdańskiemu szpitalowi św. Elżbiety, co miało nastąpić dopiero po śmierci ówczesnego proboszcza Andreasa. Pomimo przekazania, Jungingen zastrzegł sobie prawo patronackie kościoła, a zgoda biskupa na donację wydana została w 1411 roku, po zakończeniu wojny z Polską. Z dochodów kościoła 38 grzywien miało trafiać na szpital, reszta zaś na wikariusza przedstawianego przez szpital. Wszelkie prawa kościelne biskupa pomezańskiego  miały pozostać niezmienione, a prawo mecenatu dla wielkiego mistrz zarezerwowane.
   Zerwanie związku kościoła z gdańskim szpitalem prawdopodobnie nastąpiło w połowie XVI wieku, w związku z postępującą reformacją. W 1556 roku doszło do sporu między dwoma szpitalami: Ducha Świętego i św. Elżbiety z jednej strony a gdańskim przytułkiem dla dzieci z drugiej. W jego trakcie jako część majątku wspólnego wymieniana była także parafia Schönenberge, ale już w 1616 roku zarządcy obu szpitali oświadczyli, że kościół w Schönenberge już od 1571 roku nie był ich własnością. Jednocześnie jako jego duchownych wymieniono protestanckich pastorów, choć pod koniec XVI wieku kościół i parafia były znowu katolickie.
   W 1851 roku wyremontowana została wieża kościelna. Już jednak w 1857 roku dębowy, gontowy dach iglicy został zastąpiony łupkowym. W 1859 roku szczyt wschodni połączono z więźbą dachową żelaznymi kotwami, w 1866 roku przeprowadzono generalny remont dachu, cokołu i okien, w 1867 roku stara południowa kruchta została zburzona i zastąpiona nową, zaś w 1910 roku naprawiono szczyt wschodni. W 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie spaliły zabytek, który od tamtej pory pozostawiono w ruinie.

Architektura

   Kościół wzniesiono na planie prostokąta o wymiarach wnętrza 10.9 x 24,2 metry. Była to budowla orientowana, choć bez wydzielonego zewnętrznie z bryły prezbiterium, salowa, z wieżą po stronie zachodniej o szerokości korpusu i tej samej grubości murów, której podstawa zbudowana była z cegły na planie prostokąta, a górna część drewniana. Do ściany północnej korpusu przystawiona została zakrystia z emporą na piętrze dostępną za pomocą spiralnej klatki schodowej, oraz niewielka kaplica, do południowej zaś prawdopodobnie przylegała kruchta.
   Oprócz aneksów całość budowli opięta została przyporami, we wschodnich narożnikach umieszczonymi pod skosem, ale przy wieży dość anachronicznie, pod kątem prostym w stosunku do osi kościoła. Ściana wschodnia wyróżniała się przepięknym, blendowo-sterczynowym, siedmioosiowym szczytem, podzielonym fryzami i lizenami na płyciny pokryte rzeźbionymi i malowanymi w tynku motywami maswerkowymi. Nieco prostszym szczytem zamknięta została także zakrystia.
   Wnętrze korpusu kościoła pomimo oszkarpowania nie było podsklepione. Jego oświetlenie zapewniały dwa duże, obustronnie rozglifione, ostrołuczne okna o profilowanych ościeżach, umieszczone między przyporami w ścianie południowej części prezbiterialnej, dwa węższe okna mniej więcej pośrodku południowej elewacji, oraz duże, dwudzielne, ostrołuczne okno osadzone na osi ściany wschodniej, flankowane przez dwie blendy zamknięte odcinkowo. Uskokowe, jednodzielne ostrołuczne okno przebito też w zachodniej ścianie wieży, tuż nad ostrołucznym portalem wejściowym, którego profilowanie opuszczono do wysokości cokołu wieży. Drugie wejście do budowli znajdowało się pośrodku ściany południowej korpusu. Elewacja północna korpusu, częściowo zastawiona aneksami, pozbawiona była otworów okiennych i wejściowych.

Stan obecny

   Ruina kościoła w Ostaszewie jest obecnie obiektem z zachowanymi w pełnej wysokości murami obwodowymi i z niestety jedynie fragmentem wschodniego, niegdyś bogatego szczytu. Zabytek jest zabezpieczony, lecz nieudostępniony do zwiedzania od wewnątrz. Kruchta wraz z małą apsydą po stronie południowej korpusu jest dodatkiem nowożytnym z XIX wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Herrmann C., Mittelalterliche Architektur im Preussenland, Petersberg 2007.

Schmid B., Bau-und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg, Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die lädlichen Ortschaften, Danzig 1919.