Orneta – kościół św Jana

Historia

   Budowa kościoła rozpoczęła się w czasie urzędowania biskupa warmińskiego Hermana z Pragi w pierwszej połowie XIV wieku. Jego konsekracja odbyła się pod przewodnictwem biskupa warmińskiego Henryka III Sorboma w 1379 roku. Od końca XIV wieku rozpoczęto dostawianie do naw bocznych kaplic o tej samej wysokości, tak że całość zamknęła się w obrysie regularnego prostokąta. W ostatniej fazie, przed końcem XV wieku we wnętrzu założono sklepienia gwiaździste.
   W 1494 roku kościół został ponownie konsekrowany. Nadano mu wtedy wezwanie świętych Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Od XVI wieku jego wygląd zewnętrzny nie ulegał już większym zmianom. Świątynia była remontowana w 1525 roku, po zakończeniu wojny polsko-krzyżackiej. Elewacje zostały wówczas ozdobione ceramiką ceglaną i dobudowano szczyty kaplic. Około 1900 roku świątynia została wyremontowana, jakkolwiek bez znaczących zmian konstrukcyjnych.

Architektura

   Kościół otrzymał formę orientowanej względem stron świata, krótkiej, gdyż czteroprzęsłowej, trójnawowej bazyliki, bez wydzielonego zewnętrznie z bryły prezbiterium. Nawa główna została znacznie podwyższona w stosunku do obu naw bocznych, a po stronie zachodniej usytuowano wieżę o wysokości 45 metrów, wybudowaną na planie kwadratu i wtopioną w korpus nawowy. Z jej lewej i prawej strony umieszczono dwie większe kaplice na planie kwadratu.
   Od północny i południa ściany zewnętrzne kościoła zostały opięte przyporami, pomiędzy które wkomponowano mniejsze kaplice, o tej samej wysokości jak nawy boczne, co sprawiło wrażenie istnienia czwartej i piątej nawy. Co więcej nad elewacjami bocznymi wzniesiono rzędy zwieńczonych sterczynami szczytów, które ukryły wspólne dla kaplic i poszczególnych przęseł naw bocznych dachy. Spomiędzy nich wysunięto daleko rzygacze, odprowadzające nadmiar wody deszczowej. Zewnętrzne elewacje udekorowano ponadto szerokim ceglanym fryzem z cegły ceramicznej o kilku strefach, z płaskorzeźbami głów męskich i kobiecych.
   Wnętrze kościoła w drugiej połowie XV wieku nakryte zostało sklepieniem gwiaździstym o różnych rysunkach w nawie głównej i nawach bocznych oraz w kaplicach. Podział na nawy wyznaczyło sześć sześciobocznych filarów podtrzymujących ostrołuczne arkady. Szeroko do wnętrza naw bocznych otwarte zostały także boczne kaplice. Elewacje wewnętrzne kościoła od XIV do XVI wieku pokrywane były barwnymi polichromiami, pośród których znajdowała się koronacja NMP, przedstawienie św. Anny w towarzystwie św. Jana i Jakuba oraz męczeństwo św. Sebastiana.

Stan obecny

   Kościół w Ornecie jest zabytkiem wyjątkowym pod wieloma względami. Ma osobliwą i niespotykaną formę bryły bazylikowej, poprzez zamaskowanie naw bocznych i kaplic jakby nawiązującej do budowli halowych. Wrażenie robi także ilość szczytów i bogactwo ich zdobień, a zwłaszcza niespotykany nigdzie indziej w takiej skali i zróżnicowaniu motywów, kilkustrefowy, ceramiczny fryz. W różnych miejscach świątyni zachowały się również malowidła ścienne z XIV-XVI wieku, choć w paru fragmentach zostały mocno przemalowane przez konserwatorów na początku XX wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.
Kościoły i kaplice archidiecezji warmińskiej, tom 1, red. B.Magdziarz, Olsztyn 1999.
Rzempołuch A., Kościoły na Warmii, Mazurach i Powiślu, Olsztyn 1991.
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992.

Strona internetowa leksykonkultury.ceik.eu, kościół pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Ornecie.