Opole – zamek na Ostrówku

Historia

   Budowę ceglanego zamku rozpoczęto z inicjatywy księcia Kazimierza I w 1228 roku, dzięki czemu był on jedną z najstarszych murowanych warowni na terenie Polski. Stanął na miejscu starego grodu plemienia Opolan, istniejącego w tym miejscu już od VIII wieku. Ufundowanie przez Kazimierza I miasta na prawym brzegu rzeki Odry w latach 1211-1217 spowodowało przeniesienie mieszkańców grodu z wyspy Pasieki na nowe miejsce, a na cyplu wyspy zwanym Ostrówek, można było podjąć budowę zamku. Ciężarem prac zgodzili się podzielić z księciem jego kasztelan Klemens z Ruszczy wraz z bratem Wierzbiętą, w zamian za dziewięć wsi i inne profity. W 1228 roku rozpoczęto wymianę drewnianej zabudowy grodowej na murowaną oraz budowę muru obronnego w miejsce wałów. Zakończenie głównych prac budowlanych nastąpiło w czasach syna Kazimierza I, księcia Władysława I, około 1260 roku, wtedy bowiem klasztor w Staniątkach pod Krakowem został uwolniony z obowiązków współuczestniczenia w budowie. 
   Prace nad rozbudową zamku kontynuował wnuk fundatora, Bolesław I, który w latach 1283-1289 wzniósł główny dom zamkowy. Około 1300 roku wybudowano cylindryczną Wieżę Piastowską, a w 1307 roku biskup wrocławski Henryk z Wierzbna konsekrował kaplicę zamkową pod wezwaniem Jana Ewangelisty, apostołów Piotra i Pawła oraz Marii Magdaleny, na którą darował dziesięcinę ze wsi Niewodniki. Książę Bolesław ofiarował natomiast 6 łanów w Gosławicach.
   Zamek był siedzibą Piastów opolskich do śmierci jej ostatniego przedstawiciela, Jana II Dobrego w 1532 roku. Z tej okazji cesarscy komisarze Ferdynanda Habsburga, który stał się wówczas właścicielem Opola, sporządzili spis inwentarza zamkowego. Zgodnie z nim w zbrojowni znajdowało się wówczas 13 pancerzy, 3 hełmy, 28 halabard, 260 landknechstowskich oszczepów, 57 starych hakownic, 23 nowe rusznice, 77 wielkich hakownic, 34 nowe oszczepy oraz 14 form do odlewania pocisków. Ponadto w sypialni książęcej znajdowały się dwa łóżka z kołdrami, prześcieradłami i poduszkami, stół, dwie ławy, kufer i jakiś świecący kamień. Skarbiec posiadał 600 tyś. florenów, wiele kosztowności, 10 kamieni saletry, 4 kamienie prochu, 2 mosiężne kotły, ceber i skrzynię z kulami do hakownic, a spiżarnia z kuchnią 19 kotłów, 2 żelazne patelnie, 14 cynowych półmisków, 12 cynowych talerzy, 17 rożen, 3 moździerze, 4 cynowe lichtarze. Piwnica przechowywała beczkę starego wina, 2 gąsiorki miodu pitnego i 4 beczułki świdnickiego piwa. Na podwórzu były 3 kute wozy, kolaska i 5 koni powozowych z uprzężą. Habsburgowie zagarnąwszy do Wiednia dobra ruchome, oddali księstwo w zastaw.
   W 1552 roku księstwo opolsko – raciborskie otrzymała księżna siedmiogrodzka Izabela, córka Zygmunta Starego. Przyjechawszy do Opola zastała zamek zaniedbany i pozbawiony wyposażenia. Odbudowy i rozbudowy podjął się w latach 1557-1566 Jan Oppersdorf. Z jego inicjatywy przebudowano skrzydła wschodnie i południowe. Pod koniec XVI wieku zamek został wzbogacony o fortyfikacje, które uczyniły go nowożytną twierdzą w trakcie wojny trzydziestoletniej. Niestety w 1615 roku został zniszczony przez pożar, choć w 1633 i 1634 roku zdołał odeprzeć oblężenia wojsk cesarskich generała Goetza. Po wojnie był budowlą podupadłą i zaniedbaną, zły stan nie pozwolił polskiemu królowi Kazimierzowi zamieszkać w nim, gdy przybył na Śląsk w 1655 roku. Z czasem zabudowania zamku zaczęto rozbierać. Wpierw w 1730 roku usunięto spalone skrzydło zachodnie, a w latach 1838–1855 rozebrano mury zamkowe i zasypano fosę. Wcześniej, w 1737 i 1739 roku dodatkowych zniszczeń dostarczyły kolejne pożary. W latach 1928–1931 na mocy decyzji władz niemieckich rozebrano resztę zamku, zachowując jedynie dzięki protestom mniejszości polskiej cylindryczną wieżę.

Architektura

   Zamek wzniesiono na miejscu starszego grodu w północnej, bagnistej  części wyspy, na Ostrówku, cyplu wyspy Pasieki oblewanej wodami rzeki Odry.  Składał się on z wielobocznego narysu ceglanych murów obronnych o grubości 2-3  metrów, powtarzających przebieg drewniano – ziemnych wałów grodu, wysuniętej przed obwód murów na północy czworobocznej wieży, oraz czworobocznego, wolnostojącego budynku mieszkalnego o wymiarach 12×15 metrów, być może o wieżowym charakterze (donżon) w południowo – zachodnim narożu założenia.
   W czasach Bolesława I, w latach 80-tych XIII wieku, zamek został znacznie rozbudowany. Powiększono wówczas zabudowę reprezentacyjno – mieszkalną poprzez dostawienie do donżonu od północy piętrowego domu zamkowego, w którego górnej kondygnacji w 1307 roku urządzono kaplicę pod wezwaniem Jana Ewangelisty, apostołów Piotra i Pawła oraz Marii Magdaleny.
   Około 1300 roku przy bramie wjazdowej, w południowo – wschodniej części założenia wybudowano cylindryczną wieżę, zwaną dziś Wieżą Piastowską, będącej typowym przykładem stołpu (bergfriedu), czyli wieży ostatecznej obrony. Została ona wzniesiona z cegły i posadowiona na głębokim, 6-metrowym fundamencie z kamienia polnego. Grubość jej murów w przyziemiu dochodziła do ponad 3 metrów, a wysokość do około 30 metrów. Nie była ona włączona w obwód murów obronnych, lecz usytuowana w bliskiej ich odległości. Pierwotnie wejście do niej znajdowało się około 10 metrów nad poziomem dziedzińca, na wysokości pierwszego piętra i dostępne było poprzez pomost z drewnianej galerii na koronie muru obronnego. W razie zagrożenia pomost ten mógł być łatwo demontowany, a same drzwi do stołpu zablokowane czterema ryglami osadzanymi w otworach w murze (pod koniec średniowiecza pierwotne wejście przekształcono na otwór okienny, a nowe umieszczono na tym samym poziomie, ale po stronie południowo – wschodniej, tak że łączyło się z pobliskim budynkiem). We wnętrzu stołpu mieścił się w najniższej kondygnacji okrągły, wysoki loch więzienny, pierwotnie dostępny jedynie przez otwór w suficie, a wyżej mniejsze, sześcioboczne pomieszczenie, być może wartownia, usytuowana na poziomie wejściowym. Obie komory zostały zwieńczone ceglanymi kolebkami, choć górną dopiero pod koniec średniowiecza. Powyżej znajdowały się jeszcze trzy kondygnacje sześcioboczne przykryte drewnianymi stropami, przy czym na drugie piętro prowadziły późnogotyckie schody tunelowe utworzone poprzez odgrodzenie części pomieszczenia murem (pierwotnie poruszano się wyłącznie za pomocą drabin). Najwyższa kondygnacja wieży służyła do obrony czynnej. Prawdopodobnie była ona zwieńczona krenelażem nakrytym stromym dachem z krótką kalenicą (tak przedstawiona została na fresku z około połowy XIV wieku).
   W XIV-XV wieku dostawiano kolejne budynki przy murach obwodowych w części południowej i zachodniej dziedzińca. Rozbudowano także rejon bramy, którą w czasach Bolka II (1313-1356) zaopatrzono w budynek bramny z mieszkaniem burgrabiego na piętrze. Budynek bramny wystawał częściowo przed główny obwód obronny, a jego zewnętrzne narożniki łączyły się z późniejszym zewnętrznym murem parchamu. Obok bramy usytuowano stajnie, podobno mogące pomieścić aż 80 koni, a na wprost niej, tworzący wschodnie skrzydło zamku, dom księżnych zwany też “wdowim dworem”. Wiadomo, iż w pobliżu wieży głównej mieściła się piętrowa kuchnia i piekarnia, przed którą znajdowała się chroniona drewnianą obudową studnia.

Stan obecny

   Dziś jedyną pozostałością po zamku książąt opolskich na Ostrówku jest, będąca symbolem miasta, cylindryczna wieża zwana Piastowską. Obecnie jest ona wciśnięta pomiędzy dawny budynek rejencji i amfiteatr. Pomimo tego, iż gdzieniegdzie można przeczytać, iż przedwojenny biurowiec jest jednym z najwspanialszych przykładów architektury modernistycznej, to faktycznie szpeci on zamkowe otoczenie i nijak się ma do historycznego wyglądu wyspy. Sama wieża po niedawnym remoncie udostępniona została do zwiedzania, przy czym jej wnętrze prezentowane jest w ciekawy sposób, pomimo braku znaczących eksponatów. Niestety w czasie restauracji nie pokuszono się o zmianę ahistorycznego zwieńczenia wieży.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kastek T., Krzywka M., Mruczek R., Wyniki badań archeologiczno – architektonicznych na terenie zamku piastowskiego na Ostrówku w Opolu w sezonach 2011-2012 [w:] Opolski Informator Konserwatorski, red. A. Molenda, I.Solisz, Opole 2013.
Lasota C., Małachowicz M., Wyniki badań architektonicznych “Wieży Piastowskiej”  w Opolu na Ostrówku [w:] Opolski Informator Konserwatorski, red. A. Molenda, I.Solisz, Opole 2012.

Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Popłonyk U., Opole, Warszawa 1970.
Zajączkowska U., Zamek piastowski w Opolu, Opole 2001.