Opole – miejskie mury obronne

Historia

   Murowane obwarowania zaczęto wznosić w Opolu na miejscu starszych drewniano – ziemnych, prawdopodobnie za panowania księcia Bolesława I około 1285 roku. Pierwsza wzmianka o funkcjonującym murze obronnym pochodzi dopiero z 1391 roku, a nieco wcześniej, w latach 1382-1387 przy bramie Bytomskiej zbudowano mur zewnętrzny. W okresie tym włączono także w system fortyfikacji nowo wzniesiony zamek na Górce. W 1421 roku natomiast z okazji fundacji szpitala św. Aleksego książę biskup Jan Kropidło polecił wznieść dwie masywne przypory od strony Odry dla wzmocnienia muru przyszpitalnego i obrony mostu miejskiego.
   W 1395 roku król polski Władysław Jagiełło oblegał zamek i miasto należące do Władysława Opolczyka, gdzie bronili się jego bratankowie. Miasto oblegały też wojska Kazimierza IV Jagiellończyka w 1474 roku za poparcie udzielone przez Mikołaja I opolskiego królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi. W 1497 roku po przewiezieniu przez bramę Mikołajską zwłok księcia Mikołaja II, ściętego na mocy wyroku sądu na rynku w Nysie, bramę zamurowano.
   W 1578 roku ze względu na niebezpieczeństwo tureckie dokonano ostatnich większych remontów obwarowań, rozbudowano również bramy miejskie o szyje i budynki przedbramia. W 1583 i rok później dokonano naprawy paru baszt, lecz część zrujnowanego już muru musiała być także łatana zwykłym płotem. W 1588 roku ganek obrońców na murach pokryto gontem, a w 1591 roku baszty dachówką. Te ostatnie remonty na niewiele jednak się zdawały, gdyż jak podają źródła z 1602 roku, przez wyłomy w murach swobodnie przechodzili włóczędzy. Do naprawy cesarz Rudolf II zatwierdził w 1603 roku przydział drewna a także cegielni i pieców wapienniczych.
   Tragicznym okresem dla miasta była wojna trzydziestoletnia. Wpierw miasto złupiły wysłane na odsiecz Wiednia najemne oddziały lisowczyków, następnie w 1642 roku Szwedzi walczący z Habsburgami. W końcu XVIII wieku w związku z rozwojem techniki wojennej średniowieczne obwarowania utraciły swoje znaczenie militarne i zostały wyburzone w latach 1819 – 1848.

Architektura

   Średniowieczne Opole miało kształt zbliżony do prostokąta o zaokrąglonych narożnikach, w zachodniej części dopasowanego do linii rzeki Młynówki. Obwód murów obronnych obejmował średniowieczne miasto lokacyjne o wielkości 16 ha, był to więc jeden z najobszerniejszych organizmów miejskich Górnego Śląska. Mur wykonany w technice opus emplectum posiadał 2,3 do 3,25 metra grubości i 6,6 do 7,5 metra wysokości. Obserwowane różnice w budowie nawet sąsiadujących ze sobą fragmentów wynikają zapewne z budowy odcinkami, być może przez różne grupy murarzy, a nie z wyraźnych różnic chronologicznych. Mur zwieńczony był blankami za którymi znajdował się chodnik dla obrońców. W punktach newralgicznych wzmocniony był bartyzanami, a całość pierścienia obwarowań wzmocniono szesnastoma basztami. W latach 1382-1387 południowy odcinek otrzymał dodatkowo drugi pas zewnętrznego, niższego muru.
   Do Opola prowadziło pięć bram. Od południa brama Bytomska zwana też Krakowską lub Groszowicką, od wschodu w pobliżu zamku na Górce brama Górna zwana także Gosławicką, od północy przy kolegiacie Biskupia zwana też Mikołajską, oraz od zachodu nad rzeką Odrzańska (Wrocławska) i Zamkowa przy klasztorze franciszkanów. Brama Odrzańska miała plan prostokąta o wymiarach 8 x 9 metrów z przejazdem o szerokości 3,75 metra. Porównując plan bramy Odrzańskiej z widokami innych bram miejskich wydaje się, że wzniesiono je pierwotnie w analogicznej formie. W późniejszym okresie bramę Bytomską wzmocnił barbakan, a brama Biskupia została zamurowana w 1497 po przewiezieniu przez nią zwłok księcia Mikołaja II. Poza bramą Bytomską również kolejne bramy miejskie rozbudowano później o krótkie szyje i budynki przedbramia.
   Za murami miasto obiegała szeroka i głęboka fosa. W swym północnym odcinku miała od 16 do 18 metrów szerokości i nawet 5 metrów głębokości. Pomiędzy linią muru a brzegiem fosy pozostawiono szerokie na ponad 12 metrów przedpole. Na odcinku od Młynówki do baszty Wilk biegła wtórna, podwójna linia muru obronnego oraz druga linia fosy.

Stan obecny

   Najlepiej zachowane fragmenty murów obronnych podziwiać można jedynie na terenie klasztoru sióstr Notre Dame oraz częściowo zrekonstruowane przy katedrze. Na terenie klasztornym stoi do dzisiaj tzw. baszta Wilcza, a obok katedry odbudowano tzw. basztę Rybacką.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Popłonyk U., Opole, Warszawa 1970.
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne od Opola do Żywca, Warszawa 2014.

Strona internetowa skladnica-gornoslaska.pl, Miasto Opole i mury obronne.