Opole – kościół franciszkański św Trójcy

Historia

   Kościół św Trójcy powstał jako świątynia klasztoru franciszkanów, sprowadzonych do Opola między 1238 a 1241 rokiem z inicjatywy księcia wrocławskiego Henryka Brodatego i księżnej opolskiej Violi. Ich pierwsze opolskie zabudowania zostały zniszczone przez najazd Tatarów w 1241, dlatego fundacja musiała być powtórzona przez księcia Władysława I około 1248 roku. Wkrótce potem zaczęto budowę murowanego kościoła, który jednak już w 1307 roku został pochłonięty przez pożar.
   Odbudowę zniszczonego kościoła rozpoczęto z inicjatywy księcia Bolesława I w 1309 roku od wzniesienia od południa kaplicy św. Anny, przeznaczonej na mauzoleum Piastów opolskich. Bolesław I uposażył także zakonników oddając im jezioro z lasem niedaleko Opola. Posiadłość ta została nazwana przez wdzięcznych mnichów na cześć księcia – Bolko. Do 1329 lub 1359 roku wyremontowano również klasztor i kościół, przekształcając ten ostatni z bazyliki w budowlę halową, lecz zachowując starsze prezbiterium. W drugiej połowie XV stulecia po zniszczeniu stropu przez pożar nakryto sklepieniem kaplicę św. Anny, a pod koniec tamtego wieku wzniesiono północną wieżę przy narożniku prezbiterium i nawy oraz dostawiono kolejne kaplice.  
   Zakon franciszkanów – minorytów został rozwiązany bullą papieża Leona X. W 1517 roku książę Jan II Dobry usunął ich z klasztoru opolskiego, a sprowadził bernardynów z klasztoru św. Barbary na przedmieściu Groszowickim. Wznieśli oni lub przebudowali skrzydło południowe klauzury, prowadzili także prace przy skrzydle zachodnim. Z lat 1568, 1572 i 1577 pozostały informacje o uszkodzeniu kościoła (głównie sklepień kaplic) i koniecznościach remontu, którego jednak bracia nie byli w stanie przeprowadzić. Co więcej na skutek postępującej reformacji w latach 1589-1605 klasztor opustoszał.
   W 1605 roku kościół oraz klasztor ponownie objęli franciszkanie. Dziesięć lat później obiekty spłonęły, a dalsze zniszczenia były skutkami wojny 30-letniej, w trakcie której mnichów wygnano i splądrowano zabudowania. Kolejny raz kościół i klasztor odbudowano w 1646 roku, wprowadzając niestety do gotyckich budowli elementy barokowe. W czasach potopu szwedzkiego w latach 1655-1656, w odnowoionym klasztorze urzędować mogła kancelaria króla polskiego Jana Kazimierza. W refektarzu klasztornym 30 listopada 1655 roku ogłoszony został uniwersał królewski wzywający naród polski do powstania przeciwko Szwedom.
   Pożary z 1682 i 1739 roku spowodowały kolejne duże zniszczenia. W trakcie odbudowy wprowadzono do architektury kościoła dalsze elementy manieryzmu i baroku, zachowując jedynie ogólny pierwotny, gotycki kształt. Między innymi założono w kościele nowe sklepienia, przekształcono filary międzynawowe i otynkowano elewacje. W 1810 roku zakon poddano sekularyzacji, a kościół przekazano gminie ewangelickiej. W latach 1813–1814 mieścił się w nim lazaret armii rosyjskiej, natomiast w zabudowaniach klasztornych magazyny. Podczas II wojny światowej klasztor został spalony, a kościół poważnie uszkodzony. W latach 1950-1959 przystąpiono do renowacji i ponownego przystosowania zabytku do potrzeb kultu katolickiego.

Architektura

   Kościół franciszkański z pierwszej połowy XIV wieku powstał jako budowla halowa, trójnawowa z przylegającym od południa klasztorem i kaplicą św. Anny, zwaną także piastowską, jako łącznikiem pomiędzy nimi. Otrzymał czteroprzęsłowe, zamknięte ścianą prostą prezbiterium oraz trójnawowy i czteroprzęsłowy korpus nawowy. Ściany kościoła opięto przyporami. W prezbiterium między przyporami przepruto okna ostrołukowe z maswerkami, a powyżej umieszczono ceramiczny fryz rombowo-arkadkowy. Nawy boczne ozdobiono fryzem z ukośnie ustawionych cegieł, natomiast fasada zachodnia była prosta, przepruta dwoma oknami oraz zwieńczona trójkątnym szczytem zdobionym sterczynami. Od północy na styku korpusu i prezbiterium dostawiona została w XV wieku czworoboczna wieża, wyżej przechodząca w wielobok.
   Wewnątrz cztery przęsła prezbiterium nakryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Jego ceglane żebra o przekroju gruszkowym wsparto na wielobocznych służkach z kamiennymi kapitelami ozdobionymi motywami roślinnymi. Korpus nawowy pierwotnie przykrywały sklepienia krzyżowo – żebrowe. Pod prezbiterium umieszczona została krypta, prawdopodobnie przeznaczona dla księżnej Elżbiety świdnickiej, żony Bolka II. Ukształtowano ją w wąską, sklepioną przestrzeń, pokrytą malowidłami z pierwszej połowy XIV wieku, przedstawiającymi między innymi scenę Ukrzyżowania.
   Kaplica św. Anny uformowana została z trzech przęseł, początkowo przykrytych drewnianym stropem, a od drugiej połowy XV wieku sklepieniem gwiaździstym. Jego żebra o profilu gruszkowym wsparto na wielobocznych konsolach oraz spięto zdobionymi zwornikami. Jeden otrzymał rozetę, na drugim umieszczono złotego orła w koronie na błękitnym polu, herb księstwa opolsko-raciborskiego. Ściany kaplicy pokryte były od połowy XIV wieku gotyckimi polichromiami (widoczne jeszcze przy sklepieniu), natomiast pod posadzką, w narożniku północno – wschodnim znajdowała się krypta zbudowana z kamienia wapiennego i cegły.
   Po południowo – zachodniej stronie kościoła pod koniec XV wieku usytuowana została kaplica św. Maksymiliana, prostokątna w planie, dwuprzęsłowa, przykryta sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Jej wnętrze pierwotnie także pokrywały ścienne polichromie. Od strony północnej korpusu nawowego na przełomie XV i XVI wieku umieszczono jednoprzęsłową kaplicę ze sklepieniem gwiaździstym z żebrami o przekroju trapezowatym. Obok niej znalazła się kaplica św. Jadwigi, również jednoprzęsłowa, kryta sklepieniem krzyżowo – żebrowym.

Stan obecny

   Kościół klasztorny franciszkanów zachował się do dnia dzisiejszego w gotyckiej formie z widocznymi zmianami nowożytnymi, głównie powstałymi w okresie baroku. Przekształceniu uległy niestety  szczyty prezbiterium i korpusu nawowego, górna część wieży oraz sklepienia i filary naw. Również zabudowania klauzury klasztornej zostały poddane znacznej nowożytnej modernizacji, choć wciąż obejrzeć można krużganek przy skrzydle południowym, zwieńczony sklepieniem kryształowym z pierwszej połowy XVI wieku.
   Gotycką ozdobą kościoła pozostaje kaplica św. Anny, mauzoleum Piastów opolskich z rzeźbionymi plastycznie postaciami na nagrobkach Bolka I, Bolka II, Bolka III oraz księżnej Anny Oświęcimskiej pochodzącymi z lat 1378-1382. Ważnym zabytkiem są także polichromie gotyckie z pierwszej połowy XIV wieku na ścianach krypty pod prezbiterium. Są to najstarsze zachowane malowidła ścienne na Śląsku. Ponadto z pierwszej bazyliki franciszkańskiej z drugiej połowy XIII wieku przetrwało wczesnogotyckie okno z maswerkiem z trzema trójliściami w kole w północnej ścianie prezbiterium oraz mury w dolnej partii prezbiterium i korpusu nawowego wyróżniające się wendyjskim układem cegieł. Górne partie murów kościoła wraz z obiegającym je fryzem i sklepieniem w prezbiterium pochodzą z pierwszej połowy XIV wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.
Jasiński A.S., Kościół i klasztor franciszkanów w Opolu, Opole 2011.
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.

Popłonyk U., Opole, Warszawa 1970.