Olsztynek – zamek krzyżacki

Historia

   Zamek Hohenstein powstał około połowy XIV wieku jako siedziba komornictwa krzyżackiego w pobliżu granicy komturstwa ostródzkiego z Mazowszem. Tereny te były wówczas słabo zaludnione i porośnięte puszczą, a warownia strzegła granicy i traktu handlowego z Mazowsza w głąb Prus. Inicjatorem budowy był Gunter von Hohenstein, komtur ostródzki od 1339 roku, od którego nazwiska zamek i osada przejęły nazwę.
   W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, która została stoczona kilkanaście kilometrów od Olsztynka, zamek został opanowany przez mieszczan i oddany we władanie Władysława II Jagiełły. Po powrocie w ręce krzyżackie, uszkodzono go podczas wojny polsko – krzyżackiej w 1414 roku i podczas wojny trzynastoletniej. Podczas ostatniej wojny Zakonu z Polską, w grudniu 1519 roku Olsztynek zajęły wojska hetmana koronnego Mikołaja Firleja, które po kapitulacji załogi w sile dwustu żołnierzy, rozpoczęły trwającą ponad rok okupację zamku. Po sekularyzacji Zakonu w 1525 roku miasto przyłączono do Prus Książęcych, a zamek przeznaczono na siedzibę administracji książęcego starosty. W końcu XVIII wieku urządzono w nim biura pruskiej intendentury, a następnie wyburzono część średniowiecznej zabudowy. W XIX wieku pozostałości przekształcono w stylu neogotyckim i zamieniono na gimnazjum. Po zniszczeniach II wojny światowej, odbudowane fragmenty zamku włączone zostały w budynek szkolny.

Architektura

   Zamek zbudowano na niewielki wzniesieniu, chronionym od zachodu rzeką Jemiołówką, a od południowego – zachodu graniczącym z miastem. Oddzielało go od osady jedynie niewielkie przedzamcze, którego mury łączyły się z obwarowaniami miejskimi. Zamek składał się z czworobocznego zespołu ceglanych i drewnianych domów otoczonych murem obronnym. Główny, północno – wschodni dom o wymiarach 10×28 metrów był zapewne trójkondygnacyjny. Jego fundamenty i dolne partie murów wykonano z kamieni, wyższe partie z cegły. Elewacje zewnętrzne ozdobiono wypalaną cegłą zendrówką. Zachowane piwnice głównego domu składają się z trzech obszernych pomieszczeń ze sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. W pomieszczeniu południowym opierają się one na  dwóch ceglanych filarach o ściętych narożach. Ze średniowiecznych lustracji zamku wiemy, iż na zamku funkcjonowała kuchnia, piekarnia, zbrojownia (mieszczące się zapewne w przyziemiu) oraz spiżarnie, umieszczone najprawdopodobniej w piwnicach i najwyższej kondygnacji magazynowo – obronnej. Reprezentacyjne piętro mieściło kaplicę, refektarz i komnatę komornika. Na wysokości tej ostatniej zachowały się granitowe wsporniki dawnego wykusza ustępowego. Prawdopodobnie warownia posiadła też wieżę bramną, być może to ona jest widoczna na rycinie Hartknocha z XVII wieku, ponad dachami zamku. Przy zamku działał również browar, słodownia, młyn i folwark. Od południa przylegało niewielkie przedzamcze. Warownia włączona była w system obwarowań miejskich, zachowywała jednak autonomie względem miasta.

Stan obecny

   Do dziś pierwotne fragmenty zachowały się jedynie do wysokości pierwszego piętra w skrzydle północnym oraz piwnice z gotyckimi, krzyżowo-żebrowymi sklepieniami. Neogotycka przebudowa z połowy XIX wieku w poważnym stopniu zatarła średniowieczny charakter zamku. Obecnie mieści się tutaj siedziba Liceum Ogólnokształcącego oraz Zespół Szkół Zawodowych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.