Olsztyn – zamek królewski

Historia

   Początki zamku sięgają końca XIII wieku, o czym wiemy z akt drugiego procesu biskupa krakowskiego Jana Muskaty, wytoczonego mu w 1306 roku przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, Jakuba Świnkę. Określany był on wtedy jako zamek w Przemiłowicach. Nowa nazwa zamku, Olsztyn pojawiła się dopiero w 1341 roku. Z 1349 roku pochodzi pierwsza wzmianka o burgrabim olsztyńskim, Zbyszku. Warownia od początku swego istnienia miała ochraniać zachodnie granice Królestwa Polskiego przed najazdami od strony Śląska i Czech. Pełnił także funkcje więzienia królewskiego. Według tradycji za panowania Kazimierza Wielkiego więziony był w nim wojewoda poznański Maćko Borkowic, który zmarł skazany na śmierć głodową za zorganizowanie spisku przeciw królowi.
     W 1370 roku król Ludwik Węgierski przekazał Olsztyn z ziemią wieluńską w lenno księciu opolskiemu Władysławowi Opolczykowi za popieranie swych planów dynastycznych. W 1391 roku Władysław Jagiełło po trzydniowym oblężeniu zdobył zamek i przywrócił go Koronie. Później dobra olsztyńskie uzyskały status starostwa niegrodowego, nadawanego najbardziej zasłużonym dla Królestwa rodzinom możnowładczym. Pierwszym tenutariuszem był Jan Szczekocki herbu Odrowąż, następnie jego syn i wnuk.
  W XV wieku powstał tzw. dolny zamek, który prawdopodobnie był rozbudowywany w kolejnym stuleciu. Kolejne prace remontowe i modernizacyjne prowadzili w XVI wieku starosta Mikołaj Szydłowiecki i jego następca Piotr Opaliński. W 1587 roku zamek był bezskutecznie oblegany przez arcyksięcia Maksymiliana. W 1656 roku spustoszyli go Szwedzi i odtąd pozostawał w ruinie. Od 1722 zaczęto rozbiórkę murów, a budulec wykorzystano do wznoszenia kościoła.

Architektura

    Zamek w swej rozwiniętej formie składał się z kilku członów: zamku górnego, średniego i dolnego oraz dwóch przedzamczy. Najstarszy zamek górny wzniesiono z miejscowego wapienia na szczycie skalistego wzgórza. Składał się z muru obwodowego na rzucie czworoboku i cylindrycznej wieży o średnicy 8 metrów i wysokości 20 metrów. Obok znajdowała się murowana, okrągła cysterna na wodę. Dziedziniec od północy zamknięty był domem mieszkalnym. Wejście prowadziło przez bramę usytuowaną przy wieży. Prawdopodobnie równocześnie powstał zamek średni, pełniący funkcję gospodarczego zaplecza. Na początku XVI wieku został wydzielony zamek dolny i utworzono dwa przedzamcza gospodarcze, otoczone murami i fosami. Wtedy też zapewne podwyższono wieżę główną zamku do 26 metrów.

Stan obecny

    Do dziś z zamku zachowały się mury części mieszkalnej, cylindryczna wieża główna i kwadratowa zwana Starościańską lub Sołtysią, fragmenty murów budynków gospodarczych oraz częściowo piwnice. Warownia stanowi dziś własność lokalnej wspólnoty, która pobiera niewielką opłatę przy wejściu na zamek i na punkt widokowy w baszcie Sołtysiej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.