Oliwa – opactwo cystersów

Historia

    Klasztor cystersów w Oliwie ufundowany został w 1186 roku przez księcia Sambora I gdańskiego. Sprowadził on z Kołbacza zakonników, którym  przewodził pierwszy opat oliwski, Duńczyk Bernard Dithard. Klasztor otrzymał kilka wsi oraz cenne przywileje umożliwiające uzyskiwanie dochodów z rybołówstwa i z młynów na Potoku Oliwskim. Pierwotny konwent liczył zaledwie dwunastu zakonników. Dlatego też ograniczyli się oni jedynie do wzniesienia romańskiego oratorium i drewnianych zabudowań mieszkalnych. Dopiero w pierwszej połowie XIII wieku oratorium zaadaptowano na prezbiterium, do którego dobudowano wydłużone kaplice. Zbudowano wówczas transept i zasadniczy korpus kościoła o długości czterech przęseł dzisiejszej nawy głównej, a także pierwsze murowane zabudowania klasztorne.
    W 1226 roku klasztor został złupiony i spalony przez pogańskich Prusów, a zakonnicy wymordowani. Z Kołbacza wkrótce przybyli nowi zakonnicy i zajęli się odbudową, ale w 1236 roku Prusowie ponownie złupili Oliwę. Opactwo doświadczyło też kilku rejz krzyżackich. Rycerze zakonni w roku 1246 spalili klasztor, a w latach 1247 i 1252 złupili. Były to odwetowe uderzenia na ziemie Świętopełka, którego Krzyżacy podejrzewali o podburzanie Prusów do powstania. Po rzezi gdańskiej w 1308 roku Oliwa, wraz z całym Pomorzem, dostała się pod panowanie krzyżackie. Początkowo dochodziło do licznych zatargów na tle majątkowym i terytorialnym między klasztorem cystersów a Zakonem. Wygasły one w 1342 roku, kiedy wielki mistrz Ludolf König von Wattzau uznał wszystkie roszczenia cystersów.
    W 1350 roku z powodu nieumiejętnego czyszczenia kuchennego komina, ogień doszczętnie strawił kościół i klasztor. Kościół odbudowano w ciągu pięciu lat, nadając mu styl gotycki. Przedłużono prezbiterium, a w miejsce zlikwidowanych kaplic wybudowano ambit i łączącą się z nim kaplicę św. Krzyża. Nawę główną przedłużono o cztery przęsła, przez co świątynia osiągnęła obecne rozmiary. W klasztorze powstał wówczas refektarz wielki oraz lawatorium.
   Początek XV wieku nie był pomyślny dla klasztoru: wysokie podatki nałożone przez krzyżaków, epidemie i najazd husytów w 1433 roku. Gdy w 1454 roku wybuchła wojna trzynastoletnia opactwo wsparło Związek Pruski i króla polskiego w wojnie z Zakonem. Ostatecznie po roku 1466, w wyniku pokoju toruńskiego, Oliwa i całe Pomorze Gdańskie przeszło w polskie ręce jako Prusy Królewskie.
    W 1577 roku w czasie sporu Gdańska z królem Stefanem Batorym, opat Kacper Geschkau stanął po stronie Rzeczpospolitej. Doprowadziło to do napaści protestantów gdańskich na klasztor i dużych zniszczeń. W rok później Gdańsk ostatecznie uznał władzę Batorego i został zmuszony do zapłacenia 20 000 guldenów odszkodowania. Dzięki temu oraz hojnym nadaniom króla i magnatów odbudowano klasztor w dawnym kształcie i stylu.
    W 1626 Oliwa została splądrowana przez wojska szwedzkie. Wobec tego, że klasztor utracił sporą część wyposażenia, kolejni opaci fundowali nowy, tym razem barokowy wystrój świątyni. W 1660 roku w w Oliwie podpisano szwedzko – polski traktat pokojowy. Świetność opactwa zakończyła się w 1772 roku, wraz z I rozbiorem Polski, kiedy to Oliwa znalazła się pod panowaniem pruskim. W 1820 roku władze wydały zakaz przyjmowania nowicjuszy, a w 1831 zlikwidowały klasztor. Jego dobra zostały rozdzielone pomiędzy miasto Gdańsk i króla pruskiego. Rozebrano nowicjat, priorat i infirmerię, a część budynków zaadaptowano na potrzeby parafii.

Architektura

    Kościół klasztorny jest trójnawową bazyliką z transeptem i wielobocznie zamkniętym prezbiterium z obejściem. Fasadę flankują dwie smukłe wieże o wysokości 46 metrów każda. Nad przecięciem naw góruje wieża na dzwony, typowy element budownictwa cysterskiego. Kościół ma 107 metrów zewnętrznej długości, przez co uznawany jest za najdłuższą świątynię w Polsce. Od południa z nawy głównej bezpośredni dostęp wiedzie do wtopionej w bryłę zabudowań klasztornych kaplicy Mariackiej. Do południowego skrzydła obejścia dobudowana została wieloboczna kaplica św. Krzyża. Nawa północna, ambit i kaplica św. Krzyża zostały wzmocnione przyporami.
   Dolną część murów dwóch zachodnich przęseł prezbiterium stanowią ściany boczne małego oratorium z około 1200 roku. Transept i cztery wschodnie przęsła korpusu dobudowano z równoczesnym podwyższeniem prezbiterium w pierwszej połowie XIII wieku. Piąte i szóste przęsło korpusu zachodniego, a także dwa dalsze przęsła prezbiterium pochodzą prawdopodobnie z drugiej połowy XIII wieku. Z rozbudowy gotyckiej po 1350 roku pochodzą: cztery pozostałe przęsła nawy głównej wraz z wieżami zachodnimi, nawa północna, dwa wschodnie przęsła prezbiterium, obejście wraz z południową kaplicą św. Krzyża, a także sklepienia nawy północnej, prezbiterium i obejścia wraz z dekoracyjnymi ceramicznymi wsporni­kami. Sklepienia nawy głównej i transeptu wraz z malowanymi wspornikami w formie tarcz herbowych zostały założone w 1582 roku.
    Kompleks zabudowań klasztornych wybudowano na planie czworoboku z wewnętrznym kwadratowym wirydarzem, krużgankami łączącymi pomieszczenia przyziemia i dormitoriami na wyższych kondygnacjach. W najstarszym, wschodnim skrzydle znajduje się dwudzielna zakrystia. Kapitularz jest dwunawowy, trójprzęsłowy, nakryty sklepieniem krzyżowym wspartym na dwóch kolumnach. W południowym skrzydle mieścił się wielki refektarz. Jego wnętrze jest dwunawowe, czteroprzęsłowe, nakryte sklepieniem gwiaździstym wspartym na trzech kolumnach i wspornikach ozdobionych herbami urzędników kościelnych i państwowych z końca XVI wieku. W zachodnim skrzydle dawniej znajdował się refektarz zimowy, potem biblioteka, obecnie Sala Pokoju Oliwskiego oraz dwa pomieszczenia nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa dawnaoliwa.pl, Klasztorny zespół pocysterski.
Strona internetowa historia-oliwy.trojmiasto.pl, Historia opactwa oliwskiego.

Strona internetowa wikipedia.org, Opactwo Cystersów w Oliwie.