Oleśnica – kościół NMP i św Jerzego

Historia

   Świątynia powstała z połączenia dwóch kościołów. Starszy pod wezwaniem NMP, należący do zakonu augustianów, pełniący też rolę kościoła parafialnego, powstał około 1307 roku przy szpitalu Świętego Jerzego (pod tą datą szpital po raz pierwszy został wspomniany). Drugi kościół został wybudowany w 1380 roku z fundacji Konrada I dla benedyktynów sprowadzonych z Czech z klasztoru Emaus w Pradze. Wieżę kościelną dostawiono około 1400 roku. Spełniała ona także rolę obroną, gdyż stała obok miejskiego muru i bramy Mariackiej.
   Czescy benedyktyni otrzymali dochody z kościoła parafialnego w Przeczowie, gdzie jeden z nich pełnił funkcję proboszcza, dochody z młyna na rzece Świerzynie z przynależnym prawem rybołówstwa i połowę dochodów z młyna w Bogusławicach. Pomimo tego konwent nie rozwijał się pomyślnie, liczba zakonników zmniejszała się, aż wreszcie w 1505 roku z polecenia biskupa Jana Turzo kościoły augustianów i benedyktynów połączono, oddając pod zarząd tym pierwszym.
   Po wprowadzeniu protestantyzmu w Oleśnicy, w 1538 roku zakonnicy augustiańscy opuścili klasztor, który stał się przytułkiem miejskim. Kościół natomiast został przejęty przez protestantów i aż do XIX wieku odbywały się w nim nabożeństwa w języku polskim. W roku 1609 dokonano jego odnowienia, zmieniono w nim kształt okien, a od strony południowej dobudowano nową kruchtę. Budowla uległa znacznym zniszczeniom w 1945 roku. Odbudowano ją na potrzeby parafii prawosławnej.

Architektura

   Starszy kościół NMP wzniesiony został jako hala o trzech bardzo wąskich nawach, z dobudowaną od zachodu czworoboczną wieżą. Grubość murów wieży u podstawy wyniosła 1,4 metra. Jej pierwsze dwie kondygnacje otrzymały sklepienia, trzecia, czwarta i piąta nie posiadają już sklepień. Na piątej kondygnacji, gdzie widoczne są bliźniacze okna, mieścił się dzwon (na dębowych belkach pozostał ślad po miejscu jego zawieszenia). Jako że wieża spełniała także rolę obroną, wejście na jej wyższe poziomy odbywało się poprzez okrągłą, wąską klatkę schodową. Ponadto na najwyższe kondygnacje wieży wchodzono po drabinie, którą można było podnieść. Pierwotna wysokość wieży odpowiada jej dzisiejszej części nieotynkowanej. Na jej wierzchołku istniała, jak się sądzi, platforma dla strzelców. Niskie wejście do wieży znajdowało się także na strychu kościoła, skąd wchodzono na poziom podłogi trzeciej kondygnacji.
   Korpus nawowy kościoła NMP posiadał trzy przęsła zwieńczone sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, wspartymi na czterech kwadratowych w przekroju słupach. Ich głowice wykonano z piaskowca w bardzo prostej formie kostki o lekko ściętej dolnej części. Na jednej z nich zachował się znak kamieniarski budowniczego, identyczny ze znajdującym się w katedrze w Miśni, rozbudowywanej w 1370 roku. Od strony wschodniej kościół zamknięto ścianą zwieńczoną trójkątnym szczytem dzielonym pionowo tynkowanymi blendami i ozdobionym sterczynami będącymi przedłużeniem dwóch przypór.
   Po północnej stronie kościoła NMP przyłączony został skromny jednonawowy kościół św. Jerzego. Obie budowle zetknięto murami bocznymi, nie miały one nigdy wspólnej ściany. Wewnątrz kościół św. Jerzego otrzymał trzy przęsła nakryte sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, przez co jego mury musiały być z trzech stron z zewnątrz wzmocnione przyporami. Pierwotne wejście umieszczone było po stronie północnej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Starzewska M., Oleśnica, Warszawa 1963.
Strona internetowa olesnica.org, Kościół NMP i św. Jerzego.