Historia
Zamek został wzniesiony około połowy XIV wieku, być może z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego. Jego pierwszym znanym właścicielem był marszałek Królestwa Polskiego Przedbór z Brzezia, który dostał miejscowe dobra od króla. Po śmierci Przedbora Ogrodzieniec wrócił do rąk władcy, lecz już w 1386 roku król Władysław Jagiełło nadał go wraz z rozległym kluczem włości cześnikowi krakowskiemu Włodkowi z Charbinowic herbu Sulima. Prawdopodbnie była to nagroda za jego udział w poselstwie sprzed roku, w którym to wraz z innymi dostojnikami królestwa wyprawił się do Krewa na Litwie w sprawie zawarcia unii polsko – litewskiej.
W 1470 roku zamek kupili od rodu Sulimczyków bogaci mieszczanie krakowscy, Imbram i Piotr Salomonowie. Po nich właścicielem Ogrodzieńca byli bracia Andrzej, Stanisław i Jan Feliks Rzeszowski, proboszcz przemyski i kanonik krakowski z Przybyszówki, który przed karierą kościelną był rycerzem. W 1482 roku Rzeszowscy zamienili Ogrodzieniec na wieś Zawiercie z Janem Pileckim, dzięki czemu zamek stał się własnością gałęzi rodu Toporczyków, którzy przybrali nazwisko Pileckich. Około 1522 roku dobra ogrodzienieckie powróciły w ręce Sulimczyków. Zadłużyli się oni u bankiera krakowskiego Jana Bonera, w efekcie czego w 1523 roku zamek raz jeszcze zmienił właściciela. Ród Bonerów pochodził z Landau w Alzacji. Początkowo przenieśli się oni na Śląsk do Wrocławia, a w roku 1483 Jan Boner osiadł w Krakowie. Jako zdolny handlowiec i bankier szybko wspinał się po szczeblach kariery: w 1493 roku stał się właścicielem kamienicy przy krakowskim rynku, w 1498 roku zasiadł w radzie miejskiej, a od 1515 zarządzał żupą solną w Wieliczce. W 1522 roku został wielkorządcą krakowskim oraz głównym bankierem króla Zygmunta Starego.
W latach 1530-1545 bratanek Jana, Seweryn Boner, burgrabia krakowski i żupnik kopalń soli, a następnie kasztelan biecki i sądecki, dokonał wielkiej przebudowy średniowiecznej warowni w późnogotycko – renesansową rezydencję. Powstało wtedy skrzydło północne, powiększono południowe, które otrzymało dwie wieże, a w miejscu dawnej bramy wzniesiono trzecią wieżę bramną. Rozbudowę kontynuował w latach 1550-1560 syn Seweryna Bonera, Stanisław, który wzniósł skrzydło zachodnie, urządził kaplicę zamkową i do południowego skrzydła dobudował tak zwaną Kurzą Stopę. Wraz z ukończeniem przebudowy Ogrodzieniec przepychem rywalizować mógł z samym krakowskim Wawelem, przy którego renesansowej przebudowie uczestniczyli zresztą Bonerowie. W 1560 roku, po bezpotomnej śmierci Stanisława Bonera, majątek odziedziczyła jego siostra Zofia, będąca żoną Jana Firleja, marszałka wielkiego koronnego. Rozpoczął on rok później kolejny etap rozbudowy Ogrodzieńca. Na najbardziej wysuniętej na południowy – wschód skale wzniósł narożny bastion zwany beluardem. Do 1576 roku, kiedy to zakończono prace budowlane, powstał jeszcze drugi dziedziniec zwany Rycerskim.
Ogrodzieniec był kilkakrotnie niszczony najazdami obcych wojsk. Po raz pierwszy zdobyły go w 1587 roku wojska pretendenta do tronu polskiego, arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Następnie w 1656 roku rezydencję opanowali Szwedzi. Nie dokonali oni poważniejszych zniszczeń strukturalnych, ale ograbili i spustoszyli zamkowe pomieszczenia. Zostały one wyremontowane do 1663 roku, kiedy to barokowej przebudowy dokonał Andrzej Boner. Ogrodzieniec ucierpiał znacznie bardziej po pożarze wznieconym w 1702 roku przez wojska szwedzkie Karola XII. Od tego czasu zamek z wolna popadał w coraz większą ruinę, powiększaną przez zabieranie kamieni używanych do budowy nowożytnego kościoła w Ogrodzieńcu. Ostatni mieszkańcy opuścili zrujnowaną budowlę około 1810 roku.
Architektura
Pierwotny zamek z XIV i XV wieku zajmował kulminację skalistego wzniesienia, będącego częścią rozleglejszego, usianego wapiennymi ostańcami wzgórza po stronie wschodniej. Najdogodniejsze podejście wiodło od strony północno – zachodniej, gdzie pierwotne założenie osłaniać mógł ziemny wał. Zabudowa murowana składała się z trójkondygnacyjnej budowli o trzech pomieszczeniach w przyziemiu, być może o formie podłużnej wieży mieszkalnej, usytuowanej na wschodniej skale. Ponadto w skład zamku wchodziło mieszkalne skrzydło po stronie południowej, podzielone na cztery pomieszczenia w układzie jednotraktowym. Wewnątrz, na dziedzińcu znajdowała się murowana cysterna na wodę deszczową. Wjazd na dziedziniec prowadził przez bramę w części południowo – wschodniej, utworzoną w szczelinie między dwoma skałami.
W trakcie rozbudowy z pierwszej połowy XVI wieku, po rozebraniu pierwotnej wieżowej budowli wschodniej, utworzono czterokondygnacyjne skrzydło północno – zachodnie oraz powiększono skrzydło południowe do wysokości trzech kondygnacji. Rozpoczęto budowę także murowanych krużganków, ale po zmianie planów ukończono je jako drewniane wielopoziomowe ganki oparte na kamiennych wspornikach. W ich przyziemiu znajdowały się również częściowo wykute w skale czworoboczne pomieszczenia gospodarcze, tak zwane sklepiki hajduckie, a w jednym z narożników starszy XIV-wieczny zbiornik na wodę deszczową.
Skrzydło południowe wzmocniono dwoma wieżami cylindrycznymi z wydatnymi przedpiersiami osadzonymi na konsolach. Trzecią wieżę zbudowano na miejscu dawnego wjazdu. Otrzymała ona kwadratową w planie podstawę, wyżej przechodzącą w kształt cylindra. Ponad przejazdem znajdowała się w niej niewielka izba, ponad nią kolejne podobne pomieszczenie, a na trzeciej kondygnacji urządzono kaplicę zamkową. Powyżej niej były jeszcze co najmniej dwie kondygnacje o przeznaczeniu obronnym, połączone z zamkiem górnym gankami w koronie murów obronnych. Przed wieżą bramną pierwotnie znajdował się drewniany most zwodzony, przerzucony ponad przekopem.
Na początku drugiej połowy XVI wieku wzniesiono dwukondygnacyjne czwarte skrzydło, zamykające główny dziedziniec od strony zachodniej oraz umocniono zamek od południa przez postawienie prostokątnej budowli zwanej Kurzą Nogą. Trzy dolne kondygnacje tego budynku pełniły funkcje obronne dzięki grubym murom i otworom strzeleckim przystosowanym do broni palnej. Później na dwóch najwyższych piętrach umieszczono duże komnaty o funkcjach mieszkalno – rekreacyjnych. Po 1561 roku wzniesiono także przed południową wieżą budowlę obronną zwaną beluardem, która osłaniała dojazd do zamku górnego. Skałę na której został wzniesiony beluard połączono wysokim murem z Kurzą Stopą, wydzielającym pomiędzy nimi tak zwany dziedziniec gospodarczy. Mur ten na wysokości trzeciego piętra i korony zaopatrzono w drewniane ganki, zapewniające komunikację pomiędzy dwoma budowlami.
Szerokie i obszerne skrzydło północno – zachodnie było podpiwniczone. Na parterze mieściła się kuchnia w której istniał otwór umożliwiający komunikację z piwnicą. Wodę pitną pobierano z wykutej w skale studni o głębokości prawie 100 metrów. Wykorzystywano także wodę gromadzoną we wspomnianym powyżej zbiorniku na dziedzińcu, tuż przy drugim wejściu do piwnicy. Ponad kuchnią znajdowały się pomieszczenia mieszkalne służby zamkowej, a na drugim piętrze wysokie komnaty właścicieli zamku. Węższe skrzydło północne, powstałe z przekształcenia zabudowy z XIV/XV wieku, usytuowano na wysokiej skale, dostępnej pierwotnie przy użyciu drabin. Jego układ poziomy był nadal trójprzestrzenny a w pionie znajdowały się dwie lub trzy kondygnacje.
Na obszernym przedzamczu po wschodniej stronie rdzenia zamku rozwinęło się rozległe zaplecze gospodarcze. Znajdował się tam browar, stajnie oraz zabudowania mieszkalne dla załogi i służby. Podzamcze otaczał kamienny mur wkomponowany w wapienne ostańce, zgrupowane zwłaszcza w narożniku północno – wschodnim i południowo – wschodnim. Wjazd na podzamcze prowadził przez czworoboczny budynek bramny na północnym – zachodzie, u podnóża zamku górnego. Mniejsza furta znajdowała się w południowej i wschodniej kurtynie podzamcza. Powstały najpóźniej zachodni dziedziniec Rycerski otaczał mur wychodzący z czołowej ściany Kurzej Stopy, biegnący około 20 metrów w dół zbocza do narożnej, cylindrycznej wieżyczki, gdzie zakręcał pod kątem prostym i po kolejnych 30 metrach ponownie zakręcał docierając do skały po stronie zachodniej.
Stan obecny
Zachowany w postaci malowniczej trwałej ruiny, zamek Ogrodzieniec jest jednym z najbardziej znanych i najczęściej odwiedzanych zabytków na Szlaku Orlich Gniazd Jury Krakowsko – Częstochowskiej. Ulokowano w nim małe muzeum, sklepy z pamiątkami oraz punkt widokowy w jednej z wież. Na przedzamczu często organizowane są wydarzenia plenerowe, festyny, turnieje rycerskie i koncerty. Po ostatnich pracach remontowych powiększono znacznie trasę turystyczną po zamku, rekonstruując m.in. drewniane krużganki dziedzińca gospodarczego. Niestety zamiast drewna w większości przejść i schodów zastosowano brzydkie metalowe konstrukcje. Godziny i terminy otwarcia zamku można sprawdzić na oficjalnej stronie tutaj.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Antoniewicz M., Zamki na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, Kielce 1998.
Górski U.J., Zamek ogrodzieniecki w Podzamczu, Sosnowiec 1995.
Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
Kmiotek D., Ogrodzieniec, Dąbrowa Górnicza 2009.
Lachowska M., Zamek Ogrodzieniec w Podzamczu, „Wiadomości konserwatorskie województwa śląskiego”, 4/2012.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.